ALFERD ADLER: ΑΤΟΜΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ
Γράφει η Σοφία Αντωνιάδου
Ο Άλφρεντ Άντλερ (Alfred Adler 1870-1937) Αυστριακός ιατρός και ψυχολόγος, υπήρξε στον φροϋδικό κύκλο στα πρώτα βήματα της ψυχανάλυσης, έως ότου απαρνήθηκε πολλά από τα θεωρήματα του Φρόιντ συμβάλλοντας έτσι σημαντικά στην εξέλιξη της σύγχρονης ψυχανάλυσης τόσο σε θεωρητικό, όσο και σε πρακτικό επίπεδο. Η κύρια αιτία απόσχισης του Άντλερ από τον φροϋδικό κύκλο, αποτέλεσε η έμφαση που έδινε στα πολιτισμικά και κοινωνικά ερεθίσματα για τη διαμόρφωση της προσωπικότητας. Πιο συγκεκριμένα η ατομική ψυχολογία εστιάζει τη διόπτρα της στην διαδικασία της σκέψης, καθώς και στον τρόπο που δύναται ο θεραπευόμενος να αντιληφθεί τον εαυτό του, τις σχέσεις που δημιουργεί όπως και τις μέχρι τώρα εμπειρίες του, υπό το πρίσμα της ψυχοθεραπευτικής διαδικασίας.
Η βασική αρχή της Ατομικής ψυχολογίας, τίθεται ως εξής «ο άνθρωπος διαμορφώνει ενεργά την προσωπικότητά του και τον τρόπο ζωής του, και ότι δεν είναι παθητικός αποδέκτης των βιολογικών επιταγών του, ούτε των περιβαλλοντικών επιρροών.», τονίζοντας την μεγίστη σημασία του αισθήματος κοινωνικής ευθύνης. Πιο συγκεκριμένα ο Άντλερ ορίζει ως ψυχολογικά ισορροπημένο άτομο, εκείνο το οποίο είναι ικανό να βιώσει ένα αίσθημα μέθεξης με τον συνάνθρωπο, με απόρροια αυτού να δρα ενεργητικά αποσκοπώντας στην αλληλεγγύη. Σε αυτό το σημείο η ψυχοπαθολογία είναι δυνατό να εμφανιστεί, στην περίπτωση που το άτομο νιώσει να αποτυγχάνει στην διεκπεραίωση των καθημερινών του καθηκόντων, ζήτημα που μπορούσε να επιλυθεί μέσω της ψυχοθεραπείας, από την οποία θα αποκτούσε επίγνωση για τον τρόπο ζωής του, καθώς και βασικών λαθών.
Το μέγεθος της συμβολής του Άντλερ στην επιστήμη της ψυχολογίας μπορεί να γίνει πιο εύληπτο, από το γεγονός πως οι παραπάνω θέσεις του λειτούργησαν ως πυλώνας για την ανάπτυξη της γνωσιακής προσέγγισης στην ψυχοθεραπεία, η οποία εμφανίστηκε μισό αιώνα μετά.
Βασικές αρχές Αντλεριανής θεωρίας:
Ο Άντλερ αν και είχε διαχωρίσει τη θέση του σχετικά με τις απόψεις του Φρόιντ, εκείνο που δεν απέρριπτε πλήρως, ήταν η θεωρία που αφορούσε το υποσυνείδητο κομμάτι που δύναται να διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο στην διαμόρφωση της προσωπικότητας του ατόμου. Διαφωνούσε απόλυτα όμως, ως προς τη τοποθέτηση σχετικά με το περιεχόμενο του υποσυνείδητου (κατά Φρόιντ), όπως και με την παντοδυναμία της λίμπιντο.
Ο τρόπος με τον οποίο η Ατομική ψυχολογία, προσεγγίζει την ανθρώπινη φύση θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ουδέτερος. Πιο αναλυτικά, ο Άντλερ δεν θεωρεί πως υπάρχει κάποια έμφυτη καλοσύνη ή καταστροφική δύναμη στην ανθρώπινη φύση. Σε αυτό το σημείο, παρατηρούμε ομοιότητες της Αντλεριανής θεωρίας με την σημασία που απέδιδε ο Αριστοτέλης στην «έξη» (συνήθεια). Ο φιλόσοφος για να στελεχώσει επιχειρηματολογικά την αντίληψη που είχε για τη δύναμη της συνήθειας, χρησιμοποίησε παραδείγματα από την ίδια τη φύση. Για την ακρίβεια, χρησιμοποίησε το παράδειγμα της πέτρας και της φωτιάς, διεξάγοντας έτσι το συμπέρασμα πως εάν κάτι το κατέχουμε από την φύση μας (έμφυτο), όπως η πέτρα που όσο ψηλά και αν την πετάξεις θα πέσει στο έδαφος χωρίς να είναι δυνατό να συνηθίσει διαφορετικά, έτσι και ο άνθρωπος δεν θα μπορεί να το αλλάξει μέσω της συνήθειας. Η ομοιότητα τους γίνεται ακόμα πιο αισθητή, από την πεποίθηση του Άντλερ σχετικά με την ελεύθερη επιλογή του ατόμου να πράξει είτε θετικά είτε αρνητικά, ενισχύοντας την θέση του Αριστοτέλη που θεωρούσε τις αρετές επίκτητες.
Ένα ακόμη στοιχείο που έκανε ιδιαίτερα σημαντικό το έργο του Άντλερ, ήταν η συνείδηση της διαφορετικότητας του κάθε ανθρώπου. Σε κλινικό επίπεδο, αποτελεί την προσπάθεια του ψυχοθεραπευτή, να κατανοήσει πλήρως τις ιδιαίτερες συνθήκες διαβίωσης του κάθε ανθρώπου, αποβλέποντας όχι μόνο στην διαγνωστική κατάταξη των διαταραχών, αλλά και στο να αφουγκραστεί στον μεγαλύτερο δυνατό βαθμό τα προβλήματα του.
Η θεώρηση του Άντλερ σχετικά με την προσωπικότητα που άπτεται της ατομικής θεωρίας, βασίζεται στην αρχή της ενιαίας και αδιάσπαστης ενότητας του ανθρώπου. Παρουσιάζει δηλαδή, τις σκέψεις, τα συναισθήματα, τη συμπεριφορά, τις αρχές, τη συνειδητότητα και το υποσυνείδητο, ως υλικά ενός κράματος που είναι η προσωπικότητα του ατόμου. Για αυτή του τη θέση, χρησιμοποίησε τη λατινική λέξη «individuum», που σημαίνει συνολικό, ολοκληρωμένο αδιαίρετο. Η ολιστική προσέγγιση του Άντλερ, έρχεται σε ρήξη με την αναγωγική προσέγγιση του Φρόιντ που είχε διαχωρίσει την προσωπικότητα του ατόμου στο id, το εγώ και το υπερεγώ.
Ακόμη μία βασική αρχή της θεωρίας αυτής, αποτελεί η θέση πως καθοριστικό παράγοντα στη διαμόρφωση της προσωπικότητας διαδραματίζει «η στάση του ατόμου απέναντι στην ίδια του τη ζωή» (Adler, 1935). Εν ολίγοις, ο Άντλερ πιστεύει, πως ο άνθρωπος δεν είναι παθητικός αποδέκτης των βιολογικών επιταγών και των περιβαλλοντικών του επιρροών, αντιθέτως ο τρόπος που θα αλληλοεπιδράσει με αυτά, θα συμβάλλει στην διαμόρφωση του τρόπου ζωής και της προσωπικότητας του. Αξιοσημείωτη είναι η παρατήρηση του, πως η στάση ζωής των ανθρώπων διαμορφώνεται «από ένα συνδυασμό χαρακτηριστικών σχετικών με τη δυνατότητα επιλογής του ατόμου, καθώς και με την ατομική αίσθηση σκοπού». Επιπροσθέτως είναι σε θέση να αναγνωρίσει την αέναή πάλη για ανωτερότητα, ως το βασικότερο κίνητρο του ανθρώπου. Φυσικά η έννοια της ανωτερότητας στην Ατομική ψυχολογία, δεν συναντά πουθενά την έννοια της καθυπόταξης των άλλων, αντιθέτως αφορά την προσπάθεια του ατόμου για αυτοβελτίωση και αναβάθμιση της ποιότητας ζωής του.
Το «αίσθημα ευθύνης» στην Ατομική ψυχολογία.
Μεγάλη βαρύτητα δίνει στο «κοινωνικό συναίσθημα», το οποίο αφορά την κοινωνική φύση του ανθρώπου, αναφερόμενος στο εσώτατο βίωμα ενός ατόμου όταν συνειδητοποιεί ότι αποτελεί μέλος της ανθρώπινης κοινότητας. Η κοινωνική ευθύνη (Gemeinschaftsgefuhl) απορρέει από τη δραστηριοποίηση, σε επίπεδο συμπεριφοράς, της κοινωνικής αίσθησης του κάθε ατόμου. Η ανάπτυξη του αισθήματος κοινωνικής ευθύνης, είναι τόσο σημαντικό για τον ‘Αντλερ, που το θεωρεί από τους βασικότερους θεραπευτικούς στόχους. Ενδυναμώνοντας το αίσθημα κοινωνικής ευθύνης του ατόμου τόσο αναπτύσσεται ο αλτρουισμός, η συναίσθηση και η συμπάθειά του προς τους άλλους. Αναλογιζόμενοι την κοινωνία του σήμερα, μπορούμε να αντιληφθούμε αμέσως τον λόγο, για τον οποίο αποδίδεται τόση έμφαση σε αυτό. Χαρακτηρίζοντας μάλιστα, ψυχικά υγιή άτομα όσα «βρίσκονται σε συμφωνία με τους συνανθρώπους τους και ενεργοποιούνται με σκοπό να τους βοηθήσουν».
Ο τρόπος ζωής στην Ατομική ψυχολογία.
Ο τρόπος ζωής των ανθρώπων εκτιμάται, ότι καθορίζεται από συνειδητές και ασυνείδητες διαδικασίες, στην ουσία βασίζεται στην αντίληψη που έχει το άτομο σχετικά με τον τρόπο που λειτουργεί ο κόσμος γύρω του. Κατά τον Άντλερ, η διαμόρφωση του τρόπου ζωής είναι σταδιακή και δέχεται άμεσες επιρροές από τις συσσωρευμένες εμπειρίες του ατόμου, όπου το οδηγούν, ανάλογα την περίσταση, στην εκδήλωση συνειδητών ή ασυνείδητων συμπεριφορών. Πέραν αυτών, ο Άντλερ συνδέει άμεσα τον τρόπο ζωής και με την εικόνα που έχει το άτομο για τον εαυτό του, καθώς και με τις αξίες που έχει λάβει. Η δυνατότητα των ανθρώπων να υιοθετούν αντιλήψεις σχετικά με το περιβάλλον γύρω τους, το μέλλον, τον εαυτό τους και τους άλλους, είναι ικανή να προκαλέσει πόνο και συναισθηματική δυσφορία. Λόγω αυτού ο Άντλερ, αναφέρεται σε αυτές με τον όρο «βασικά λάθη». Η ανασκευή αυτών, θεωρείται επίσης ένας από τους βασικότερους θεραπευτικούς στόχους.
Η κοινωνική διάσταση της Ατομικής ψυχολογίας:
Το έργο του Άντλερ δεν περιορίζεται στην ψυχολογία του ατόμου, εφόσον περιλαμβάνει και το σύνολο των επιταγών που θέτει η κοινωνία στα μέλη της. Ο ίδιος ισχυρίζεται πως κάθε άνθρωπος καλείται να αντιμετωπίσει τρία βασικά «καθήκοντα ζωής» ή «προκλήσεις», τα οποία είναι σε μεγάλο βαθμό αλληλεξαρτώμενα και αφορούν την «εργασιακή απασχόληση», τις «κοινωνικές σχέσεις», και την «αγάπη και το γάμο». Μεταγενέστερα, οι συνεργάτες του Άντλερ, Ντρέικουρς και Μοζάκ (1967), συμπεριέλαβαν στα καθήκοντα ζωής του ατόμου την ανάπτυξη του εαυτού και της πνευματικότητας. Τέλος, ο Ντίνκμεγιερ (1987) αναγνώρισε ένα έκτο εξίσου σημαντικό καθήκον, την «τεκνοποίηση» και το «σχηματισμό οικογένειας».
Όταν τα άτομα αναζητούν θεραπεία, σχεδόν πάντα προσέρχονται από δυσκολίες που αντιμετωπίζουν σε τουλάχιστον έναν από τους παραπάνω τομείς, και οι οποίες, συνήθως, «απορρέουν από τη διαμόρφωση λανθασμένων και δυσλειτουργικών αντιλήψεων σχετικά με τον τρόπο ζωής τους». Ο βασικότερος θεραπευτικός στόχος της Ατομικής Ψυχοθεραπείας αποσκοπεί στην μεταβολή του τρόπου ζωής του θεραπευόμενου, προκειμένου να καταστεί ικανός να εκπληρώσει με αποτελεσματικό τρόπο τα καθήκοντα ζωής του.
Τέλος, η Ατομική Ψυχολογία δίνει βαρύτητα στη διαχρονική πορεία του ατόμου. Καθώς οι υποστηρικτές της Αντλεριανής ψυχολογίας πρεσβεύουν ότι «το μέλλον είναι τώρα», εφόσον ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβάνεται το μέλλον ένα άτομο επηρεάζει σε μεγάλο βαθμό τον τρόπο που θα επιχειρήσει να πράξει στο παρόν. Παράλληλα, το μέλλον του κάθε ατόμου διαμορφώνεται σημαντικά από τις προηγούμενες εμπειρίες του, συμπεριλαμβανομένων αυτών της παιδικής ηλικίας, όπως ισχυρίζονταν ο Άντλερ «το μέλλον ήταν τότε». Η θεωρητική έννοια που αποδίδει τη διαπίστωση αυτή ονομάζεται «συνέχεια» και περιγράφει το συνεχές της αλληλεπίδρασης παρελθόντος, παρόντος και μέλλοντος.
Πηγές:
- Alfred, A. (2020). Η Θεωρία του Χαρακτήρα, Εκδόσεις Νίκας.
- Flanagan, J. S. & Flanagan R. S. (2004). Counseling and psychotherapy theories in context & practice.
- McLeod, J. (2003). An introduction to counseling. (3rd ED).
- Hersen Μ., Sledge W. (2002). Encyclopedia of Psychotherapy, Calif.: Academic Press, San Diego, Calif.
Ο Αρθρογράφος
