ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ: ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΠΙΣΗΜΑΝΣΕΙΣ
Το υλικό που διατίθεται παρακάτω για το μάθημα της Νεοελληνικής Γλώσσας αποτελεί ένα μέσο πληροφόρησης και ενίσχυσης των ικανοτήτων των μαθητών όχι μόνο για το Γυμνάσιο αλλά και για το Λύκειο. Αποτελεί αποκλειστική διάθεση από τον φιλόλογο Θοδωρή Ματσάγκο αποκλειστικά για τα ”Κοινωνικά Γραφήματα’‘.
___________________________________
- Οι λέξεις
Γράφονται με μια λέξη:
α) τα αριθμητικά από το 13 έως το 19
β) οι αντωνυμίες:
- καθένας – καθεμιά – καθένα,
- καθετί,
- κατιτί,
- οποιοσδήποτε – οποιαδήποτε – οποιοδήποτε, οσοσδήποτε – οσηδήποτε – οσοδήποτε,
- οτιδήποτε (χωρίς υποδιαστολή),
- και το ουσιαστικό «τα καθέκαστα».
γ) τα άκλιτα:
| απαρχής | εντάξει | καταγής | προπάντων |
| απεναντίας | ενώ | κατευθείαν | προπαντός |
| απευθείας | εξαιτίας | κιόλας | παραπάνω |
| αφότου | εξάλλου | μεμιάς | παρακάτω |
| αφού | εξαρχής | μονομιάς | παρόλο |
| δηλαδή | εξίσου | μολαταύτα | ενόψει |
| διαμιάς | επικεφαλής | μόλο | υπόψη |
| ειδάλλως | επιτέλους | μολονότι | ώσπου |
| ειδεμή | καθαυτό | ολοένα | ωστόσο |
| ενόσω | καθεξής | ολημέρα | |
| αφενός | καλημέρα | οληνύχτα | |
| αφετέρου | καληνύχτα | ολωσδιόλου | |
| απέξω | καλησπέρα | οπουδήποτε | |
| σάμπως | καληώρα | οπωσδήποτε |
Γράφονται με δύο λέξεις
καλώς όρισες (αλλά καλωσορίζω), καλώς τον (την, το), μετά χαράς, τέλος πάντων
- Κανόνες συλλαβισμού
- Ένα σύμφωνο ανάμεσα σε δύο φωνήεντα συλλαβίζεται με το δεύτερο φωνήεν
π.χ. σή – με – ρα, έ – νας
- Δύο σύμφωνα ανάμεσα σε δύο φωνήεντα συλλαβίζονται με το δεύτερο φωνήεν, αν από τα σύμφωνα αυτά αρχίζει ελληνική λέξη.
π.χ. από – χρωση (χρώμα), κο – φτερός (φτάνω)
Αλλιώς χωρίζονται π.χ. τάγ – μα, έρ – χομαι, θάρ – ρος, αλ – λά
- Τρία ή περισσότερα σύμφωνα συλλαβίζονται με το ακόλουθο φωνήεν, εάν αρχίζει ελληνική λέξη τουλάχιστον από τα δύο πρώτα,
π.χ. απο – στράτευση (στρατός), ε – χθρός (χθές)
Αλλιώς, το πρώτο σύμφωνο χωρίζεται απ’ τα υπόλοιπα δύο π.χ. άν – θρωπος, νεραν – τζιά, εκ – στρατεία
- Τα δίψηφα μπ, ντ, γκ δε χωρίζονται π.χ. α – μπέλι, α – νταμώνω, α – γκώνας
- Τα δίψηφα μπ, ντ, γκ δε χωρίζονται π.χ. α – μπέλι, α – νταμώνω, α – γκώνας
- Οι σύνθετες λέξεις ακολουθούν τούς ίδιους κανόνες
π.χ. προ – σέ – χω, συ – νερ – γά – ζο – μια
- Τα δίψηφα φωνήεντα, οι δίφθογγοι, σι καταχρηστικοί δίφθογγοι και οι συνδυασμοί αυ – ευ κατά το συλλαβισμό θεωρούνται ως ένα φωνήεν
π.χ. αί – μα, νε – ράι – δα, πιά – νω, αν – ξά – νω
Σημείωση: Το ενωτικό σημειώνεται μόνο μια φορά, στο τέλος της γραμμής.
- Το τελικό ν
- Το τελικό ν
- στο άρθρο (σ)τον, (σ)την,
- στην αντωνυμία αυτήν, την
- στο αριθμητικό και αόριστο άρθρο έναν στα άκλιτα δεν, μην
- διατηρείται όταν η επόμενη λέξη αρχίζει από φωνήεν, από σύμφωνο στιγμιαίο (κ, π, τ, μπ, ντ, γκ, τσ, τζ) ή διπλό (ξ, ψ)
π.χ. έναν άνθρωπο, τον ξένο, μην τρέχεις, δεν μπορείς, την πρόλαβα, αυτήν ψάχνουμε
- αποβάλλεται όταν η επόμενη λέξη αρχίζει από εξακολουθητικό σύμφωνο (β, γ, δ, ζ, θ, λ, μ, ν, ρ, σ, χ)
π.χ. το Βασίλη, ένα γέρο, μη ρωτάς, δε ζεσταίνομαι, με τη μητέρα, αυτή θέλουμε, τη χαίρομαι
Σημείωση: το τελικό ν διατηρείται πάντοτε
- στο άρθρο των
- στην αντωνυμία αυτο, τον
- στο τροπικό επίρρημα σαν
π.χ. των συναδέλφων μου, αυτόν ζητώ, τον βλέπω φύλαξέ τον, σαν θεριό
- Τον κανόνα του τελικού ν ακολουθούν στην αιτιατική του ενικού πολλές αντωνυμίες αρσενικού γένους: ποιος, όποιος, κάποιος, τόσος, όσος, πόσος, τέτοιος, εκείνος, άλλος, ο ίδιος
π.χ. Σε ποιόν πόλεμο τραυματίστηκε;
Αρχίστε με τον ίδιο τρόπο.
Σ’ αυτόν τον τόμο να κοιτάξεις.
Τέτοιον υπάλληλο Θα χρειαστούμε προσεχώς.
Το τελικό ν των παραπάνω αντωνυμιών διατηρείται, επίσης, όταν ακολουθεί σημείο στίξης ή όταν αυτές οι αντωνυμίες δεν προσδιορίζουν ουσιαστικό.
π.χ. Θέλω να δω τον ίδιον.
Προτιμώ αυτόν παρά εκείνον.
Ακούω κάποιον να φωνάζει.
Προσκαλέσαμε κι άλλον στην εκδρομή.
- Η χρήση του κόμματος
Κόμμα βάζουμε:
- Στο ασύνδετο σχήμα, για να χωρίσουμε όμοιους όρους
π.χ. Αδέρφια, φίλοι, γείτονες, συγγενείς, όλοι τον βοήθησαν.
Ήταν έξυπνος, ειλικρινής, εργατικός, ακούραστος.
Δούλευε ανόρεχτα, απρόσεχτα, αδιάφορα.
Είδε, άκουσε, έπαθε, δε διδάχτηκε.
- Για να χωρίσουμε ασύνδετες προτάσεις
π.χ. ‘Ένας αγόρευε, μερικοί άκουγαν βαριεστημένα, οι πολλοί χάζευαν, γενικά τα λόγια του ομιλητή έπεφταν στο κενό.
- Για να συνδέσουμε τις προτάσεις αντιθετικά
π.χ. Ήθελε πολύ ν’ ακολουθήσει ανώτερες σπουδές, αλλά οι οικογενειακές του υποχρεώσεις τον εμπόδισαν να συνεχίσει.
Πασχίζει για το καλύτερο, ωστόσο οι δυνάμεις του συχνά τον εγκαταλείπουν.
- Για να επισημάνουμε την κλητική προσφώνηση
π.χ. Πήρα το γράμμα σου, αγαπητέ μου Κώστα, και χαίρομαι που είσαι καλά.
- Για να χωρίσουμε τις παρενθετικές προτάσεις, όταν δε χωρίζονται με παρενθέσεις ή παύλες.
π.χ. Μα κι εσύ, καθώς ακούω, τα ίδια έπαθες.
Το θέμα, φαίνεται, βαδίζει προς τη λύση του.
- Έπειτα από ένα βεβαιωτικό ή αρνητικό μόριο, επίρρημα ή επιρρηματική έκφραση στην αρχή της περιόδου, κυρίως όταν συνδέει με τα προηγούμενα.
π.χ. Αντιθέτως, θεωρεί τον εαυτό του αδικημένο
Ναι, θα το έχω υπόψη μου.
- Για να χωρίσουμε την παράθεση και την επεξήγηση
π.χ. Ο ντε Κίρικο, από τους μεγάλους ζωγράφους του αιώνα μας, πέρασε τα παιδικά του χρόνια στο Βόλο.
Την ψηλότερη κορυφή της γης, το Έβερεστ, πολλοί τολμηροί ορειβάτες κατόρθωσαν να την κατακτήσουν.
- Ακολουθώντας τον παραπάνω κανόνα, χωρίζουμε, με κόμμα τις δευτερεύουσες προτάσεις που έχουν θέση επεξήγησης.
π.χ. Ένα μόνο τον τρόμαζε στη μάχη, μην πιαστεί αιχμάλωτος.
Η χτεσινή διάδοση, ότι ήταν βαριά άρρωστος, αποδείχτηκε ψεύτικη.
- Για να χωρίσουμε τις κύριες από τις δευτερεύουσες προτάσεις, καθώς και τις δευτερεύουσες μεταξύ τους
π.χ. Μερικά παιδιά χάνουν την αυτοπεποίθησή τους, όταν τους κακομιλούν οι μεγάλοι, γιατί είναι ευαίσθητα.
α) Αλλά πολλές απ’ τις παραπάνω προτάσεις, όταν είναι σύντομες, δε χωρίζονται.
π.χ. Λυπηθήκαμε που χάθηκε πρόωρα.
Κέρδισε την αγάπη μας γιατί μας φρόντισε.
β) Οι δευτερεύουσες ονοματικές προτάσεις δε χωρίζονται.
π.χ. Φοβάμαι μήπως αργήσω.
Μου είπε ότι θα έρθει.
Είναι ανάγκη να μιλήσουμε.
Δεν ξέρω ποιος είναι.
Είσαι ό, τι δηλώσεις.
- Χωρίζουμε πάντα τις προσθετικές αναφορικές προτάσεις, που δεν είναι απαραίτητο συμπλήρωμα της κύριας.
π.χ. Οι Γάλλοι ιμπρεσιονιστές ζωγράφοι, που τα έργα τους θεωρούνται αριστουργηματικά, χλευάστηκαν από τους κριτικούς όταν πρωτοεμφανίστηκαν.
Αντιθέτως, οι προσδιοριστικές αναφορικές δε χωρίζονται με κόμμα.
π.χ. Η δύση που είδαμε χτες θα μας μείνει αξέχαστη
- Χωρίζουμε τη μετοχική φράση όταν είναι μεγάλη ή είναι επεξήγηση.
π.χ. Αγναντεύοντας τη φουρτουνιασμένη θάλασσα και τα θολά περιγράμματα των νησιών στο βάθος του ορίζοντα, αποξεχάστηκε ώρα πολλή μονάχος στην ακροθαλασσιά. Έτσι πέρασε τη ζωή του, κυνηγώντας χίμαιρες.
- Χωρίζουμε τις επιρρηματικές φράσεις όταν είναι μεγάλες ή όταν θέλουμε να τονίσουμε τη σημασία τους.
π.χ. Ο τραυματίας, ύστερα από τις υπεράνθρωπες προσπάθειες των γιατρών του ασθενοφόρου και χάρη στη γερή κράση του, διέφυγε τον κίνδυνο.
Τον αγαπάμε, με τα ελαττώματα και τις ιδιορρυθμίες του.
- Επίθετα
(Α) Το επίθετο ο πολύς, η πολλή, το πολύ κλίνεται ως εξής:
| Ενικός Αριθμός | |||
| Ον. | ο πολύς | η πολλή | το πολύ |
| Γεν. | – | της πολλής | – |
| Αιτ. | τον πολύ | την πολλή | το πολύ |
| Κλητ. | – | – | – |
| Πληθυντικός Αριθμός | |||
| Ον. | οι πολλοί | οι πολλές | τα πολλά |
| Γεν. | των πολλών | των πολλών | των πολλών |
| Αιτ. | τους πολλούς | τις πολλές | τα πολλά |
| Κλητ. | (πολλοί) | (πολλές) | (πολλά) |
Σημείωση: Πώς διακρίνονται οι ομόηχοι τύποι πολλή (=θηλυκό επιθέτου) και πολύ (=επίρρημα)
α) Είναι επίθετο όταν συνοδεύει θηλυκό ουσιαστικό
π.χ. Εδώ υπάρχει πολλή φασαρία
β) Είναι επίρρημα σε κάθε άλλη περίπτωση.
π.χ. Εδώ υπάρχει πολύ μεγάλη φασαρία. (προσδιορίζει επίθετο)
Πολύ σπάνια συμβαίνει αυτό. (προσδιορίζει επίρρημα)
Γελάσαμε πολύ. (προσδιορίζει ρήμα)
(Β) Τα τριγενή και δικατάληκτα επίθετα σε -ης, -ης, -ες κλίνονται ως εξής:
| Ενικός Αριθμός | |||
| Ον. | ο συνεχής | η συνεχή | το συνεχές |
| Γεν. | του συνεχούς | της συνεχούς | του συνεχούς |
| Αιτ. | το συνεχή | τη συνεχή | το συνεχές |
| Κλητ. | συνεχή | συνεχή | συνεχές |
| Πληθυντικός Αριθμός | |||
| Ον. | οι συνεχείς | οι συνεχείς | τα συνεχή |
| Γεν. | των συνεχών | των συνεχών | των συνεχών |
| Αιτ. | τους συνεχείς | τις συνεχείς | τα συνεχή |
| Κλητ. | συνεχείς | συνεχείς | συνεχή |
Σημείωση:
Τα παροξύτονα επίθετα σε -ης ανεβάζουν τον τόνο στην προπαραλήγουσα στην ονομαστική, αιτιατική και κλητική ενικού του ουδετέρου.
π.χ. ο, η ασυνήθης, το ασύνηθες
ο, η αυτάρκης, το αύταρκες
αλλά ο, η στοιχειώδης, το στοιχειώδες
(Γ) Ο Συγκριτικός βαθμός των επιθέτων και επιρρημάτων σχηματίζεται:
α) περιφραστικά, απ’ το θετικό βαθμό με το ποσοτικό επίρρημα πιο:
πιο καλός, πιο επιεικής, πιο αργά
β) μονολεκτικά, απ’ το θετικό με τις καταλήξεις -τερος, – τερη, -τερο:
καλύτερος, επιεικέστερος, αργότερα
Το πιο πλεονάζει όταν χρησιμοποιούμε τις καταλήξεις τον συγκριτικού βαθμού.
_______________________________________________________________________
Πηγές:
- Μανόλης Τριανταφυλλίδης, Νεοελληνική Γραμματική, ΟΕΔΒ, Αθήνα.
- Αιμιλία Ξανθοπούλου, Λεξικό Όρων Γραμματικής και Συντακτικού της Νεοελληνικής Γλώσσας, Εκδόσεις Παγουλάτου, Αθήνα.
https://users.sch.gr/ipap/Ellinikos%20Politismos/Yliko/Yliko%20nea.htm
Ο Αρθρογράφος
