Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΔΙΑΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΟΤΗΤΑΣ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΗ ΣΚΟΠΙΑ

 

Από το 1990 η Ελλάδα έχει αποκτήσει μια πολυπολιτισμική ταυτότητα καθώς έχει επιτρέψει και αποδεχτεί την υποδοχή μεταναστών. Το γεγονός αυτό δεν οφείλεται μόνο στην μορφή της κοινωνίας αλλά και στην εκπαίδευση, αφού πλέον οι μαθητές έχουν διαφορετικά εθνικά και πολιτισμικά χαρακτηριστικά μεταξύ τους. Αυτή η νέα κατάσταση οδήγησε στην δημιουργία ενός εκπαιδευτικού συστήματος βασισμένο στις αρχές της διαπολιτισμικότητας, της ενότητας, του σεβασμού και της ισότητας (Κεσίδου, 2010). Καθοριστικός παράγοντας για την διαμόρφωση της ανθρώπινης προσωπικότητας και την σύναψη κοινωνικών σχέσεων αποτελεί η ταυτότητα. Δεν έχει μια μόνο διάσταση αλλά πολλές πλευρές και συνεχώς μεταβάλλεται, αφού καθορίζεται η ταυτότητα του ατόμου από τις κοινωνικές ομάδες (Γκόβαρης, 2001). Μια από τις ταυτότητες που προσδιορίζουν το άτομο είναι η πολιτισμική. Ο πολιτισμός διαπλάθεται μέσα από συγκεκριμένες κοινωνικές, ιστορικές και οικονομικές καταστάσεις. Η πολιτισμοποίηση του ανθρώπου σε αυτές τις συνθήκες που αναφέρθηκαν προηγουμένως καθορίζει την πολιτισμική του ταυτότητα. Κατά τον Γκότοβο (2002), η πολιτισμική ταυτότητα καταδεικνύει την ετερότητα του ατόμου σε γλωσσικό, θρησκευτικό και εθνικό επίπεδο. Σε πολλές οργανωμένες και παραδοσιακές κοινωνίες θεωρείται ανώτερη η ομάδα εκείνη η οποία κατέχει πολιτισμικό και εθνικό χαρακτήρα και σκοπεύει στην απόκτηση κύρους και την προαγωγή της αξίας της. Έτσι, συνηθίζεται να πραγματοποιείται αφομοίωση των μειονοτικών ομάδων. Για την αποφυγή τέτοιων γεγονότων είναι αναγκαία η προστασία της πολιτισμικής ταυτότητας κάθε ομάδας μέσω του εκπαιδευτικού συστήματος και της παιδείας.

            Κατά το πέρασμα των χρόνων, υπήρξαν  μεγάλες μετακινήσεις πληθυσμιακών ομάδων όπου αυτό προκάλεσε πολιτισμική ανομοιογένεια. Όσον αφορά την εκπαίδευση, η ανομοιογένεια αυτή ανάγκασε τους θεωρητικούς της εκπαίδευσης να εφαρμόσουν διαφορετικά μοντέλα εκπαίδευσης για την ισορροπία όλων. Κάθε μοντέλο εκφράζει μια διαφορετική προσέγγιση σχετικά με την ομαλή ένταξη των μειονοτικών πληθυσμών στη εκπαίδευση και στην κοινωνία. (Κεσίδου, 2008).

• Το Μοντέλο της Αφομοίωσης

Την δεκαετία του 1960 εμφανίζεται το πρώτο μοντέλο, αυτό της αφομοίωσης το οποίο έχει μονοπολιτισμικό χαρακτήρα (υποτίμηση της μητρικής γλώσσας και του πολιτισμού). Η αφομοίωση είναι μια διαδικασία κατά την οποία  άτομα με  διαφορετικά εθνικά, θρησκευτικά ή φυλετικά χαρακτηριστικά αλληλοεπιδρούν συμμετέχοντας στην καθημερινή ζωή μιας ευρύτερης κοινωνίας με απώτερο στόχο την απορρόφηση των μεταναστευτικών ομάδων από τον κυρίαρχο γηγενή πληθυσμό. Το μοντέλο αυτό τάσσεται υπέρ της ενότητας του έθνους σε πολιτικό και πολιτιστικό επίπεδο (Γεωργογιάννης, 2009).

• Το Μοντέλο της Ενσωμάτωσης

Το μοντέλο της ενσωμάτωσης αποτελεί την συνέχεια του προηγουμένου. Η ενσωμάτωση αφορά την πολιτισμική διαφορά των μεταναστευτικών ομάδων καθώς και την επίδραση που δέχονται και ασκούν αυτές οι ομάδες από και προς την ενταγμένη κοινωνία. Οι κοινωνίες υποδοχής δεν επιδιώκουν την αποκοπή των πολιτισμικά ανόμοιων πληθυσμών, αφού μπορούν να αξιοποιηθούν στην ανάπτυξη της νέας τους ταυτότητας στη χώρα υποδοχής. Ωστόσο, η διατήρηση της πολιτισμικής ταυτότητας των μειονοτικών ομάδων γίνεται αποδεκτή στον ιδιωτικό βίο, όπου δεν αποτελεί απειλή για την κοινωνική και πολιτισμική ταυτότητα της χώρας υποδοχής. Είναι γεγονός ότι τόσο στο μοντέλο της ενσωμάτωσης, όσο και της αφομοίωσης, στόχος παραμένει η πολιτισμική ομοιογένεια. (Νικολάου, 2011).

• Το Πολυπολιτισμικό Μοντέλο

Γύρω στο 1970 σε Αμερική και Ευρώπη, κυριάρχησε το πολυπολιτισμικό μοντέλο ως που προέκυψε από την αδυναμία των προηγούμενων μοντέλων εκπαίδευσης  να ξεπεράσουν  τα προβλήματα των πολιτισμικών και εθνικών ζητημάτων των μαθητών.  Αυτό που διακρίνει το πολυπολιτισμικό μοντέλο από τα προηγούμενα εθνοκεντρικά είναι ότι δεν επικεντρώνεται μόνο στις μειονοτικές ομάδες αλλά παρεμβαίνει και στη στάση της κυρίαρχης ομάδας επιδιώκοντας αλλαγές στη συμπεριφορά της.  Αυτό σημαίνει ότι όχι μόνο υπάρχει αναγνώριση της διαφορετικής πολιτισμικής ταυτότητας και γλωσσικής προέλευσης των ομάδων αλλά και επιδίωξη διατήρησης αυτής της διαφορετικότητας (Banks, 2004).

• Το Αντιρατσιστικό Μοντέλο

 Μετά το 1980 αναπτύχθηκε στην Αμερική και στην Αγγλία το αντιρατσιστικό μοντέλο το οποίο προέβλεπε ότι ο θεσμικός ρατσισμός περιόριζε τις μειονοτικές ομάδες ως προς την επίτευξη της κοινωνικής δικαιοσύνης επηρεάζοντας την εκπαίδευση και την κοινωνία. Οι κυριότεροι σκοποί του αντιρατσιστικού μοντέλου είναι η ισότητα, η δικαιοσύνη και η χειραφέτηση των ατόμων με διαφορετική πολιτισμική καταγωγή. Στο σχολείο κρίθηκε αναγκαίο να υπάρξουν αλλαγές στα προγράμματα σπουδών, στα σχολικά εγχειρίδια, στα πρότυπα αξιολόγησης, ώστε να αναχαιτιστεί η μεταλαμπάδευση στερεότυπων και ρατσιστικών αντιλήψεων (Παλαιολόγου & Ευαγγέλου, 2003).

• Το Διαπολιτισμικό Μοντέλο

Από τη δεκαετία του 1980 μέχρι και σήμερα αναπτύχθηκε το διαπολιτισμικό μοντέλο στην εκπαίδευση, το οποίο προωθεί την αλληλεπίδραση, την αμοιβαία αναγνώριση και τη συνεργασία μεταξύ ατόμων που έχουν διαφορετική εθνική και πολιτισμική προέλευση. Πρόκειται για ένα  μοντέλο που απευθύνεται σε όλα τα μέλη μιας κοινωνίας και αιχμή του είναι οι βελτιώσεις στην εκπαίδευση, ώστε να γίνει πράξη η απαίτηση για ισότητα ευκαιριών όλων των μαθητών. Έτσι, η μητρική γλώσσα και η ταυτότητα κάθε μαθητή όχι μόνο γίνονται σεβαστά αλλά αποτελούν και την αφετηρία της εκπαιδευτικής διαδικασίας (Γεωργογιάννης, 1999).

Η Διαπολιτισμική Εκπαίδευση

            Αναφερόμενοι στην διαπολιτισμική εκπαίδευση δεν εννοούμε ένα νέο κλάδο. Εννοούμε ένα πλαίσιο που αφορά τις προϋποθέσεις, τις αρχές και τη διαδικασία της διαπαιδαγώγησης όλων των μαθητών σε ένα πολυπολιτισμικό σχολείο και σε μια πολυπολιτισμική κοινωνία. Πρόκειται για μια παιδαγωγική προσέγγιση που αξιοποιεί διαφορετικά πολιτισμικά στοιχεία και σχεδιάζει προγράμματα που οδηγούν προς αυτή την κατεύθυνση (Ασκούνη & Ανδρούσου, 2001).

Ο Ρόλος Του Εκπαιδευτικού Σε Μια Διαπολιτισμική Τάξη

            Οι αρχές της διαπολιτισμικότητας στην χώρα μας και συγκεκριμένα στα ελληνικά σχολεία παρουσιάζει κάποια εμπόδια κατά την διάδοσή της και αυτό οφείλεται στην:

• Ύπαρξη κοινών αναλυτικών προγραμμάτων και σχολικών εγχειριδίων για όλα τα σχολεία
• Απουσία πλαισίου διδασκαλίας της μητρικής γλώσσας των πολιτισμικά διαφερόντων μαθητών.

 

 Έτσι οι εκπαιδευτικοί είναι αυτοί που αναλαμβάνουν με προσωπική προσπάθεια να στηρίξουν του αλλοδαπούς μαθητές διευκολύνοντας την ένταξή τους όχι μόνο στο σχολικό αλλά και στο κοινωνικό περιβάλλον.

• Με τη διαλλακτική στάση,
• Τις αντιρατσιστικές αντιλήψεις,
• Την ισότιμη αποδοχή όλων των μαθητών και των πολιτισμών,
• Την εφαρμογή σύγχρονων συμμετοχικών ομαδοσυνεργατικών μεθόδων διδασκαλίας και
• Τις υψηλές προσδοκίες τους
• Διαπολιτισμική Επάρκεια (Γνώσεις εκπαιδευτικών)
• Ετοιμότητα (Αξιοποίηση των θεωρητικών μοντέλων)
• Ικανότητα (Επίγνωση των διαφορών των πολιτισμικών ταυτοτήτων)

Όταν οι εκπαιδευτικοί καλλιεργούν θετικές διαπροσωπικές σχέσεις αλληλεπίδρασης με τους μαθητές τους, τότε ενισχύεται η αυτοεικόνα των μαθητών και δημιουργούνται ευνοϊκές συνθήκες για ενεργό συμμετοχή στη διδασκαλία και για υψηλότερες επιδόσεις. Έχοντας εξασφαλίσει οι μαθητές με πολιτισμική ετερότητα μια αίσθηση της ταυτότητάς τους που είναι ασφαλής καθώς και την βεβαιότητα ότι είναι ισότιμα μέλη μιας κοινότητας, αυτής της τάξης, είναι πιο εύκολο να αποκτήσουν αυτοπεποίθηση και το απαιτούμενο κίνητρο, ώστε να συμμετέχουν ενεργά και αποφασιστικά στην εκπαιδευτική διαδικασία. Επομένως, ο εκπαιδευτικός ακολουθώντας τις αρχές της διαπολιτισμικής εκπαίδευσης οφείλει:

• Να ανταποκρίνεται θετικά,
• Να είναι δίκαιος
• Να επιδεικνύει ευαισθησία, ενσυναίσθηση και κατανόηση
• Να είναι πάντα επαρκώς προετοιμασμένος,
• Να δέχεται ανατροφοδότηση σε θεωρητικό επίπεδο
• Να διαπνέονται οι αντιλήψεις του από αλληλοσεβασμό και αποδοχή των ιδιαιτεροτήτων,
• Να εμπλουτίζει γνώσεις
• Να βελτιώνει τις δεξιότητές του στην διαπολιτισμική επικοινωνία,
• Να αποκτά τεχνογνωσία (Νικολάου, 2011).

Μέθοδοι Διδασκαλίας

            Ο εκπαιδευτικός έχει χρέος να αναγνωρίζει τον κάθε μαθητή του ως άτομο με ξεχωριστές δυνατότητες. Ο εκπαιδευτικός σε ένα διαπολιτισμικό σχολείο συμβάλλει καθοριστικά στην επίτευξη των μαθησιακών και κοινωνικών στόχων με τις αποφάσεις που παίρνει, με τις πρωτοβουλίες και με την επιλογή των καταλληλότερων κάθε φορά μεθόδων διδασκαλίας για τους μαθητές του (Νικολάου, 2005). Η πραγμάτωση όλων αυτών δεν θα μπορούσε να γίνει με την εφαρμογή των αρχών της παραδοσιακής διδασκαλίας, αλλά μόνο με διδακτικές μεθόδους που βασίζονται στο πνεύμα συνεργασίας, στην επικοινωνία και αναδεικνύουν τις ιδιαίτερες ικανότητες κάθε μαθητή ξεχωριστά. Στο διαπολιτισμικό σχολείο ο εκπαιδευτικός καλείται να συνδυάσει ομαδο-συνεργατικές και εξατομικευμένες μεθόδους μάθησης, ώστε από τη μια να περικλείει στο σχεδιασμό του μαθήματος όλους τους μαθητές ανεξάρτητα από τις διαφορές του και από την άλλη να εστιάζει στις ανάγκες κάθε μαθητή και να προσαρμόζει στο μάθημα στις ανάγκες του. Στη διαφοροποιημένη διδασκαλία εξέχουσα θέση για τον γραμματισμό των αλλοδαπών μαθητών κατέχει η διδακτική αξιοποίηση της εικόνας, η οπτικοποίηση του μαθήματος και η επαφή με τα πολυτροπικά κείμενα επιτρέποντας στους μαθητές να ερμηνεύσουν την πραγματικότητα με ποικίλες αναπαραστάσεις, να αλληλοεπιδράσουν προτάσσοντας το πολιτισμικό τους υπόβαθρο (Δημητριάδου, Ταμτελέν & Τσάκου, 2010). Διδακτικές μέθοδοι στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση για τον Καδιγιαννόπουλο (2014) είναι :

• Η ομαδοσυνεργατική διδασκαλία
• Το σχέδιο συνεργατικής έρευνας (μέθοδος project)
• Η διαθεματική προσέγγιση
• Η ερευνητική – ανακαλυπτική μέθοδος
• Το παιχνίδι ρόλων – η δραματοποίηση
• Η προσομοίωση
• Η μάθηση από παρουσιάσεις
• Οι βραχύχρονες ομαδοποιήσεις
• Η βιωματική μάθηση
• Η διδασκαλία με τη χρήση νέων τεχνολογιών
• Η διδασκαλία που είναι επικεντρωμένη στη δημιουργική σκέψη (synectics)
• Ο καταιγισμός ιδεών (brain storming)
• Η διδακτική αξιοποίηση της εικόνας

Από Φιλολογική Σκοπιά

            Ειδικότερα, ο ρόλος του φιλολόγου στην εκπαίδευση των δίγλωσσων μαθητών είναι καθοριστικός, αφού τα φιλολογικά μαθήματα έχουν παιδαγωγικό και κοινωνικό ρόλο, μεγάλο εύρος καθώς ένα μεγάλο μέρος του ωρολογίου προγράμματος καλύπτεται με αυτά. Στη διαπολιτισμική εκπαίδευση ο φιλόλογος βάζει το θεμέλιο λίθο που είναι η εκμάθηση της ελληνικής γλώσσας, είναι ο καθηγητής του οποίου το αντικείμενό είναι κατεξοχήν η διαχείριση της διγλωσσίας. Η εκπαίδευση των μαθητών με διαφορετικό γλωσσικό και πολιτισμικό background τα πρώτα χρόνια πρέπει να βασίζεται στη μητρική τους γλώσσα και με την πάροδο των ετών να υπάρχει σταδιακή αύξηση των ωρών διδασκαλίας της δεύτερης γλώσσας. Για τη διδασκαλία της Νέας Ελληνικής Γλώσσας ο φιλόλογος αναζητά  καθορισμένα εγχειρίδια από το Υπουργείο Παιδείας για τη διδασκαλία της ελληνικής γλώσσας ως δεύτερης και συγχρόνως αναζητά άλλο κατάλληλο έντυπο ή ψηφιακό υλικό (Κολούμπα, 2017).

            Οι φιλόλογοι των διαπολιτισμικών σχολείων καλούνται να αντιμετωπίσουν τα προβλήματα που έχουν οι μαθητές τους στα γλωσσικά μαθήματα, στην κατάκτηση της ελληνικής γλώσσας ως δεύτερης και την κατανόηση της μορφής και της σύνθετης δομής της. Οι δυσκολίες συνίστανται στην εκμάθηση της ανάγνωσης, της ορθογραφίας, στην κατανόηση εννοιών και στην εμπλουτισμό του λεξιλογίου (Δανιηλίου & Βόρβη, 2014). Συνήθεις τακτικές που χρησιμοποιούνται για να αντιμετωπίσουν τις δυσκολίες που συναντούν στη διδασκαλία των φιλολογικών μαθημάτων είναι η απλοποίηση του μαθήματος με τη συνακόλουθη μείωση των απαιτήσεων που έχουν από τους μαθητές τους (Νιονιοπούλου, 2017). Ακόμη, οι φιλόλογοι αναγκάζονται να δημιουργούν δικό τους διδακτικό υλικό, καθώς δεν βασίζονται σε κάποιο παρεχόμενο από την πολιτεία ή προτεινόμενο εκπαιδευτικό και εποπτικό υλικό για τη διδασκαλία της ελληνικής ως δεύτερης γλώσσας.

• Νεοελληνική Γλώσσα

            Ορισμένες έρευνες καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι τα σχολικά εγχειρίδια για τη Νεοελληνική Γλώσσα παρόλο που εκφράζουν τις διαπολιτισμικές αρχές και τη στοχοθεσία των Αναλυτικών Προγραμμάτων Σπουδών δεν συνάδουν με τη διαπολιτισμικότητα ως προς τις μητρικές γλώσσες και το πολιτισμικό υπόβαθρο των μαθητών που φοιτούν στα διαπολιτισμικά σχολεία.

• Λογοτεχνία και Ιστορία

            Επιπρόσθετα, για τα εγχειρίδια της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας και Ιστορίας κάποιες έρευνες καταδεικνύουν  την αστοχία στην επιλογή των κειμένων που να μπορούν να αξιοποιηθούν διδακτικά για την ενδυνάμωση του διαπολιτισμικού διαλόγου. (Μάμαλη 2019).

Λύσεις

• Αναθεώρηση των προγραμμάτων σπουδών των φιλολογικών μαθημάτων
• Ένταξη της γλώσσας και του πολιτισμού των μαθητών των διαπολιτισμικών σχολείων
• Τα σχολικά εγχειρίδια να αποπνέουν τις αρχές της διαπολιτισμικής εκπαίδευσης
• Επιμόρφωση Φιλολόγων
• Παρακολούθηση επιμορφωτικών προγραμμάτων σχετικά με τη διαπολιτισμική εκπαίδευση και τη διδασκαλία της ελληνικής γλώσσας ως δεύτερης

Τεχνικές Για Την Γλώσσα

• Επιλέγεται διαφορετικό υλικό για τους μαθητές προσαρμοσμένο στο επίπεδο γλωσσομάθειάς
• Αποφυγή της μεταγλώσσας
• Ενθάρρυνση της σύνθεσης κειμένων (παραγωγής γραπτού και προφορικού λόγου)
• Χρήση οπτικοακουστικού υλικού (εικόνες, και παιχνίδια για να είναι πιο ευχάριστη η μαθησιακή διαδικασία)
• Χρήση της αγγλικής γλώσσας
• Δημιουργία ομάδων με μαθητές – διαμεσολαβητές που έχουν υψηλότερο επίπεδο ελληνομάθειας
• Επαφή και η επικοινωνία μεταξύ των μαθητών αλλά και με τον/την εκπαιδευτικό.

Τεχνικές Για Την Λογοτεχνία

• Προσαρμογή των κειμένων στις ανάγκες και στο επίπεδο ελληνομάθειας των μαθητών
• Απλοποίησή για να είναι εύκολη η πρόσληψή τους
• Οπτικοποίηση των κειμένων και η προβολή τους με τεχνικά μέσα (π.χ. με προτζέκτορα) στην τάξη.

Τεχνικές Για Την Ιστορία

• Αντικατάσταση σχολικού εγχειριδίου με σύνθεση προσωπικού υλικού των εκπαιδευτικών.
• Συγγραφή σε δικό τους κείμενο με απλοποιημένο λόγο, ολοκληρωμένες προτάσεις και με λιγότερες λεπτομέρειες τα ιστορικά γεγονότα που προβλέπει το αναλυτικό πρόγραμμα και το παρέχουν στους μαθητές τους.
• Μετάφραση υλικού στα αγγλικά ή στη μητρική γλώσσα των μαθητών.
• Οπτικοακουστικό υλικό (εικόνες, χάρτες, πίνακας και διάφορες προβολές ιστορικών βίντεο).

Τεχνικές Για Τα Αρχαία

• Έμφαση στη γραμματική, στην εκμάθηση των βασικών όρων και στη συνέχεια στο ιδεολογικό κομμάτι των αρχαίων.
• Μετάφραση τα κείμενα ακόμα και στα αγγλικά, για να προσλάβουν πιο εύκολα οι μαθητές τα νοήματα.
• Διδασκαλία των αρχαίων, αφού προηγουμένως οι μαθητές έχουν αποκτήσει μια βασική γνώση των νέων ελληνικών.
• Σύνδεση στο διαδίκτυο και
• Χρήση των ψηφιακών εργαλείων μάθησης
• Διαφοροποιημένη διδασκαλία
• Εργασία σε ομάδες
• Αξιοποίηση της παιδαγωγικής του Freinet. (Μάμαλη 2019).

Πηγές:

• Banks, J.Α. (2004). Εισαγωγή στην πολυπολιτισμική εκπαίδευση, μτφρ. Ν.Σταματάκης, Αθήνα: Παπαζήσης.
• Ασκούνη,Ν.,Ανδρούσου,Αλ.(2001). Οι «άλλοι» μαθητές στο σχολείο: από την αφομοίωση των διαφορών στη «διαπολιτισμική» αναζήτηση, Στο Αλ.Ανδρούσου, Ν. Ασκούνη, Κ. Μάγος, Σ. Χρηστίδου-Λιοναράκη (Επιμ.),Εθνοπολιτισμικές Διαφορές και Εκπαίδευση(τομ. Β΄). Πάτρα: ΕΑΠ.
• Γεωργογιάννης , Π. (1999), Θέματα διαπολιτισμικής εκπαίδευσης, Αθήνα: Gutenberg.
• Γεωργογιάννης , Π.(2009). Εκπαιδευτική, Διαπολιτισμική Επάρκεια και Ετοιμότητα των Εκπαιδευτικών Α/θμιας και Β/θμιας Εκπαίδευσης. Βηματισμοί για μια αλλαγή στην εκπαίδευση ( Τόμ. 1ος.) Πάτρα:Τypocenter.
• Γκόβαρης, Χ. (2001). Εισαγωγή στη Διαπολιτισμική Εκπαίδευση. Αθήνα: Ατραπός
• Γκότοβος, Α. (2002). Εκπαίδευση και Ετερότητα: Ζητήματα Διαπολιτισμικής Παιδαγωγικής. Αθήνα: Μεταίχμιο
• Δανιηλίδου, Ε. & Βόρβη, Ι. (2014). Ερευνητικά δεδομένα για την κατάρτιση και τις αντιλήψεις φιλολόγων σε θέματα διαπολιτισμικής εκπαίδευσης. Στο: Έρευνα: Επιθεώρηση Εκπαιδευτικών – Επιστημονικών Θεμάτων, τ.2, 188-9.
• Δημητριάδου, Κ., Ταμτελέν, Ε. & Τσάκου, Ε. (2010). Τα πολυτροπικά κείμενα ως εργαλείο προώθησης της διαπολιτισμικής διδακτικής. Η εφαρμογή μιας πρότασης διδακτικής παρέμβασης. Στο «Μετανάστευση, πολυπολιτισμικότητα και εκπαιδευτικές προκλήσεις: Πολιτική –Έρευνα –Πράξη». Πρακτικά Επιστημονικού Συνεδρίου, Ελληνικό.
• Καδιγιαννόπουλος, Γ. Α. (2014). Γνωριμία με την διαπολιτισμική εκπαίδευση, 2014 ISBN: 978-960-93-6090-6.
• Κεσίδου, Α. (2008).Διδακτικές προσεγγίσεις στο πολυπολιτισμικό σχολείο: αρχές της Διαπολιτισμικής Διδακτικής. Στο Ζ. Παπαναούμ (επιστ. υπεύθ.) Διδασκαλία και μάθηση στο πολυπολιτισμικό σχολείο. Διδακτικές προσεγγίσεις και εκπαιδευτικό υλικό, Πρακτικά ημερίδας 10-11/12/2007, Θεσσαλονίκη: Λιθογραφία, 11-27.
• Κεσίδου, Α. (2010). Μετανάστευση και εκπαιδευτική πολιτική. Διεθνής εμπειρία. Στο Α. Κεσίδου, Α. Ανδρούσου & Β. Τσάφος (Επιμ.), Μετανάστευση, πολυπολιτισμικότητα και εκπαιδευτικές προκλήσεις: πολιτική, έρευνα, πράξη, Πρακτικά Επιστημονικού Συνεδρίου (Αθήνα, 14-15 Μαΐου 2010) (σσ.117-125). Θεσσαλονίκη: Ελληνικό Παρατηρητήριο για τη Διαπολιτισμική Παιδεία και Εκπαίδευση.
• Κολούμπα, Α.(2017). Διαπολιτισμική εκπαίδευση στην πολυπολιτισμική τάξη της ελληνικής δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Μελέτη περίπτωσης : διαπολιτισμικά γυμνάσια Αττικής (Διπλωματική εργασία). Πανεπιστήμιο Πειραιά-Τμήμα Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών
• Μάμαλη, Ε. (2019). «Αξιολόγηση των σχολικών εγχειριδίων και του πρόσθετου εκπαιδευτικού υλικού του μαθήματος των Νέων Ελληνικών (Νεοελληνική Γλώσσα & Νεοελληνική Λογοτεχνία) στα Σχολεία Διαπολιτισμικής Εκπαίδευσης: απόψεις φιλολόγων Σχολείων Διαπολιτισμικής Εκπαίδευσης Β΄ Βάθμιας Εκπαίδευσης». (Διπλωματική εργασία) Ελληνικό Ανοιχτό Πανεπιστήμιο, Πάτρα.
• Νικολάου, Γ. (2005), Διαπολιτισμική Διδακτική. Το νέο περιβάλλον. Βασικές αρχές, Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα σ. 253-256.
• Νικολάου, Γ. (2011), Διαπολιτισμική διδακτική. Το νέο περιβάλλον-βασικές αρχές, Αθήνα: Πεδίο.
• Νιονιοπούλου Ε.(2017).Αντιλήψεις των φιλολόγων διαπολιτισμικών σχολείων για τη διγλωσσία και πρακτικές κατά τη διδασκαλία του μαθήματος της Νεοελληνικής Γλώσσας(Διπλωματική εργασία) .Ελληνικό Ανοιχτό Πανεπιστήμιο, Πάτρα.
• Παλαιολόγου, Ν. & Ευαγγέλου, Π. (2003). Διαπολιτισμική Παιδαγωγική. Εκπαιδευτικές, Διδακτικές και Ψυχολογικές Προσεγγίσεις. Αθήνα: Ατραπός

Ο Αρθρογράφος