ΕΝΣΥΝΕΙΔΗΤΟΤΗΤΑ ΣΤΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΤΑΞΗ
Η ενσυνειδητότητα (mindfulness) αφορά ένα είδος διαλογιστικής πρακτικής που προήλθε από την πνευματική παράδοση του βουδισμού και εξαπλώθηκε σταδιακά στον δυτικό κόσμο (Σταλίκας, Γιωτσίδη & Καρακασίδου, 2020, σ.340). Πρόκειται για ένα είδος νοητικής εκπαίδευσης που στοχεύει στην επικέντρωση στο παρόν. Συγκεκριμένα, η ενσυνειδητότητα αποτελείται από δύο συστατικά στοιχεία: 1) επίγνωση της παρούσας στιγμής, 2) ανταπόκριση σε αυτήν με αποδοχή (Renshaw κ.α., 2021).
Η προσπάθεια καλλιέργειας της ενσυνειδητότητας στο σχολικό πλαίσιο αποτελεί μέρος της «Θετικής Εκπαίδευσης». Η Θετική Εκπαίδευση συνδυάζει τις παραδοσιακές δεξιότητες του σχολείου με τις δεξιότητες ευεξίας, οι οποίες είναι αναγκαίες για να είναι ψυχικά υγιές και χαρούμενο το παιδί (Seligman, 2012). Μέσω, λοιπόν, της καλλιέργειας της ενσυνειδητότητας και άλλων θετικών δεξιοτήτων, η θετική εκπαίδευση λειτουργεί ως ένα αντίδοτο στην κατάθλιψη, συμβάλλει στην αύξηση της ικανοποίησης από τη ζωή, καθώς και στην πιο αποτελεσματική μάθηση, εφόσον οδηγεί σε πιο δημιουργική σκέψη (Seligman κ.α., 2009).
Παρακάτω ακολουθούν κάποιες δραστηριότητες καλλιέργειας της ενσυνειδητότητας που μπορούν να εφαρμοστούν στη σχολική τάξη:
- Στοργική ενσυνειδητότητα: Αποτελείται από τρία βήματα: α) κάθε μαθητής, έχοντας κλείσει τα μάτια του, εστιάζει την προσοχή του στην παρούσα στιγμή και την επιθυμία του να είναι χαρούμενος, β) σκέφτεται την επιθυμία των συμμαθητών του να είναι και οι ίδιοι χαρούμενοι, γ) εύχεται στους συμμαθητές του να είναι χαρούμενοι, να μην υποφέρουν (Shankland & Rosset, 2017).
- Άσκηση φυκιού: Οι Saltzman και Goldin (2008) πρότειναν μια δραστηριότητα κατά την οποία κάθε μαθητής υποδύεται μια ίνα φυκιού κολλημένη στο πάτωμα. Στην αρχή δίνεται η οδηγία ότι υπάρχει δυνατό ρεύμα στη θάλασσα, με αποτέλεσμα κάθε παιδί να πρέπει να κάνει μεγάλες και ταχείες εναλλαγές κινήσεων, όπως ακριβώς θα «συμπεριφερόταν» και ένα φύκι. Σταδιακά, όμως, το ρεύμα αποδυναμώνεται και τα παιδιά κάνουν πιο αργές και απαλές κινήσεις, μέχρι να μείνουν τελείως ακίνητα. Κατά τη διάρκεια της άσκησης, γίνεται συνεχής υπενθύμιση στους μαθητές να προσπαθούν να έχουν επίγνωση των αισθήσεων, των σκέψεων και των συναισθημάτων τους. Φαίνεται, λοιπόν, ότι η συγκεκριμένη δραστηριότητα συμβάλλει στην επικέντρωση της προσοχής στην παρούσα στιγμή και ειδικότερα στην σωματική κίνηση του εαυτού.
- Παρέλαση σκέψης: Η «Παρέλαση σκέψης» είναι μια άσκηση ενσυνειδητότητας, η οποία μαθαίνει στα παιδιά να παρακολουθούν τις σκέψεις τους, χωρίς να «χάνονται» μέσα σε αυτές, να θεωρούν ότι είναι αληθινές ή να τις αφήνουν να τους επηρεάζουν (Saltzman & Goldin, 2008). Η δραστηριότητα ξεκινάει με τους μαθητές να κάθονται σε μια καρέκλα ή να ξαπλώνουν στο πάτωμα, ώστε, στη συνέχεια, να εστιάσουν την προσοχή τους στην αναπνοή και να φανταστούν τον εαυτό τους ως έναν παρατηρητή σε μια παρέλαση, η οποία αποτελείται από τις συνεχόμενες σκέψεις τους. Στη διάρκεια της παρέλασης, τα παιδιά είναι πιθανόν να παρατηρήσουν την ύπαρξη τριών ειδών σκέψεων: 1) σκέψεις που είναι δυνατές και «φορούν» έντονα ρούχα, 2) σκέψεις που είναι ντροπαλές και βρίσκονται στο βάθος της παρέλασης, 3) σκέψεις που επαναλαμβάνονται, που περνούν ξανά και ξανά μπροστά από τον παρατηρητή. Μερικές φορές μάλιστα μπορεί ένας μαθητής να παρατηρήσει ότι, αντί για παρατηρητής, γίνεται και ο ίδιος συμμετέχων της παρέλασης. Αυτό σημαίνει ότι έχει «χαθεί» στις σκέψεις του, δεν έχει επίγνωση του παρόντος. Συνεπώς, χρειάζεται να υπενθυμίσει στον εαυτό του ότι είναι ένας απλός παρατηρητής, να επιστρέψει στο πεζοδρόμιο και να παρακολουθήσει τις σκέψεις του να παρελαύνουν, χωρίς να τους δίνει ιδιαίτερη σημασία.
- Γυρίζω γρήγορα: Η άσκηση «Γυρίζω γρήγορα» είναι μια σύντομη δραστηριότητα ενσυνειδητότητας η οποία ενδείκνυται για εφαρμογή το πρωί, πριν ξεκινήσει το μάθημα, ή όταν επικρατεί απόλυτη ησυχία στη σχολική τάξη και ο δάσκαλος χρειάζεται ανατροφοδότηση της κατάστασης των μαθητών (Schools, 2015). Πιο συγκεκριμένα, ζητείται από τους μαθητές να εστιάσουν την προσοχή τους στο συναίσθημα που βιώνουν την παρούσα στιγμή και να σκεφτούν μία και μοναδική λέξη για να περιγράψουν αυτό το συναίσθημα. Εν συνεχεία, ο δάσκαλος δείχνει διαδοχικά έναν έναν τους μαθητές και εκείνοι πρέπει να μοιραστούν τη λέξη-συναίσθημα με την υπόλοιπη τάξη. Ακόμη και αν κάποιος δεν θέλει να μοιραστεί το τρέχον συναίσθημά του, μπορεί να χρησιμοποιήσει μια λέξη που να εκφράζει ακριβώς αυτή την επιθυμία του να διατηρήσει τα συναισθήματά του για τον εαυτό του.
Η ενσυνειδητότητα βοηθάει τον άνθρωπο να επικεντρωθεί στο «εδώ και τώρα», να εκτιμήσει το παρόν, χωρίς να αγκυροβολεί στο παρελθόν ή να επιζητεί διαρκώς το μέλλον. Το σχολικό περιβάλλον είναι ένα δόκιμο πλαίσιο για να έρθουν τα παιδιά σε μια πρώτη επαφή με την έννοια της ενσυνειδητότητας και να μάθουν να ζουν στο τώρα. Ειδικά στη σύγχρονη εποχή, η οποία μαστίζεται από άγχος, στρες και άλλα αρνητικά συναισθήματα, η θετική εκπαίδευση είναι μονόδρομος για τη διασφάλιση της ψυχικής ευημερίας και της ψυχικής ανθεκτικότητας της νέας γενιάς.
Βιβλιογραφία:
Ελληνόγλωσση:
- Σταλίκας, Α., Γιωτσίδη, Β. & Καρακασίδου, Ε. (2020). Κατακτώντας την ευημερία: Θετικές παρεμβάσεις, τεχνικές & βιωματικές ασκήσεις. Αθήνα: Τόπος.
Ξενόγλωσση:
- Renshaw, T. L., Weeks, S., Roberson, A. J., Upton, S., Barr, J., Phan, M. L., & Farley, C. D. (2021). Cultivating Mindfulness in Schools to Promote Well-Being. Unpublished manuscript. Retrieved from https://doi.org/10.31234/osf.io/6gp8y
- Saltzman, A. & Goldin, P. (2008). Mindfulness-based stress reduction for school-age children. Acceptance and mindfulness treatments for children and adolescents: A practitioner’s guide, 139.
- Schools, M. (2015). Mindfulness curriculum for adolescents. Emeryville, CA.
- Seligman, M. E. (2012). Flourish: A visionary new understanding of happiness and well-being. Simon and Schuster.
- Seligman, M. E., Ernst, R. M., Gillham, J., Reivich, K., & Linkins, M. (2009). Positive education: Positive psychology and classroom interventions. Oxford Review of Education, 35(3), 293-311.
- Shankland, R., & Rosset, E. (2017). Review of brief school-based positive psychological interventions: A taster for teachers and educators. Educational Psychology Review, 29(2), 363-392.
Ο Αρθρογράφος
