ΕΓΚΛΗΜΑΤΑ ΤΙΜΗΣ
Γράφει η Ελένη Προύντζου
Πολλές φορές «θέλουμε» να πιστεύουμε ότι στη σύγχρονη εποχή έχει επιτευχθεί κάποια ισότητα μεταξύ ανδρών και γυναικών, ότι υπάρχει προστασία των δικαιωμάτων της γυναίκας. Ωστόσο, πώς μπορούμε να λέμε κάτι τέτοιο όταν συνεχίζουν να υφίστανται τα λεγόμενα «εγκλήματα τιμής»; Τα εγκλήματα τιμής διενεργούνται κυρίως στη Μέση Ανατολή, όπου ο πατέρας, μαθαίνοντας ότι η κόρη του προέβη σε σεξουαλική επαφή, εκούσια ή ακούσια (βιασμός), την σκοτώνει για να διατηρήσει την τιμή της οικογένειάς του. Συνεπώς, φαίνεται ότι μια κοινωνική κατασκευή, η έννοια της «τιμής», υπερτερεί της αξίας της ανθρώπινης ζωής.
Σύμφωνα με τον Barmaki (2019), υπάρχουν τρεις πιθανές εξηγήσεις αναφορικά με τα εγκλήματα τιμής: α) φεμινιστική, β) πολιτισμική, γ) ψυχολογική. Ξεκινώντας, λοιπόν, από την φεμινιστική οπτική (Barmaki, 2019), θεωρείται ότι τα εγκλήματα τιμής είναι κατάλοιπο της πατριαρχίας, η οποία περιορίζει τις δραστηριότητες της γυναίκας, απαιτώντας από εκείνη να παραμείνει παρθένα μέχρι το γάμο και να μην διατηρεί για κανένα λόγο εξωσυζυγικές σχέσεις μετά το γάμο. Δεν υπάρχει στην ουσία ισότητα άνδρα-γυναίκας, αφού ο άνδρας της οικογένειας ελέγχει με αυτό τον τρόπο το σώμα της γυναίκας, ελέγχει τη ζωή της.
Όσον αφορά την πολιτισμική εξήγηση (Barmaki, 2019), υπάρχει η λεγόμενη «κουλτούρα τιμής», η οποία υποστηρίζει ότι η κοινωνική θέση των ανδρών εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την υποταγή τους σε νόρμες τιμής, ενώ των γυναικών από την υποταγή τους σε νόρμες αποδεκτής σεξουαλικής συμπεριφοράς. Ως παρεπόμενο, θεωρείται «δικαίωμα» του πατέρα να δολοφονήσει την κόρη του για άσεμνη σεξουαλική δραστηριότητα, ώστε να διατηρήσει την πολυπόθητη τιμή του ίδιου, της οικογένειάς του και της κοινότητάς του.
Μια τελευταία πιθανή εξήγηση για τα εγκλήματα τιμής είναι ψυχολογικής φύσεως (Barmaki, 2019). Ο πατέρας, μαθαίνοντας για την απρεπή συμπεριφορά της κόρης του, βιώνει έντονο στρες προσπαθώντας να βρει έναν τρόπο διαχείρισης της κατάστασης. Από την μία πλευρά, υπάρχουν τα κοινωνικά πρότυπα τα οποία απαιτούν την τιμωρία της κόρης για τη διατήρηση της τιμής της οικογένειας και από την άλλη, υπάρχει η αγάπη του πατέρα προς την κόρη του και η επιθυμία του για αδράνεια, έναντι της τιμωρίας. Λόγω αυτής της ασυμφωνίας, σταδιακά αυξάνεται η οργή, η ντροπή και η απελπισία του πατέρα, με αποτέλεσμα να δολοφονήσει την ίδια του την κόρη.
Συγχρόνως, σύμφωνα με τον Doğan (2020), o κοινωνικός θάνατος είναι ένας επιπλέον παράγοντας που προωθεί τα εγκλήματα τιμής. Πιο αναλυτικά, μόλις μαθευτεί στην κοινότητα η άσεμνη συμπεριφορά της κοπέλας, ατιμάζεται όλη της η οικογένεια, η οποία απορρίπτεται και αποκλείεται από το κοινωνικό σύνολο, μέχρι να αποκατασταθεί η τιμή της. Αυτή η αίσθηση «απώλειας της κοινότητας» οδηγεί κάθε μέλος της οικογένειας σε απώλεια της κοινωνικής ταυτότητας, του κοινωνικού ρόλου και των κοινωνικών σχέσεων. Ως αποτέλεσμα, ο πατέρας, ως αρχηγός της οικογένειας, νιώθει υποχρεωμένος να σκοτώσει την κόρη του για να αποκτήσει και πάλι την έγκριση και την εύνοια της κοινωνίας. Άλλωστε, στα εγκλήματα τιμής η κοινότητα στην οποία ζει ο θύτης δεν αναγνωρίζει τον τελευταίο ως δολοφόνο, θεωρεί ότι είχε «ηθική υποχρέωση» να σκοτώσει την άσεμνη κόρη του (Barmaki, 2019). Ωστόσο, το νομικό σύστημα καταδικάζει την πράξη της δολοφονίας, απλά ίσως με ελαφρύτερες ποινές, αναλόγως των πεποιθήσεων του εκάστοτε δικαστή (Barmaki, 2019).
Επίσης, είναι σημαντικό να διευκρινιστεί ότι τα εγκλήματα τιμής δεν ταυτίζονται με την μουσουλμανική θρησκεία, όπως πιστεύεται λανθασμένα από την κοινή γνώμη, αλλά αποτελεί παγκόσμιο φαινόμενο, το οποίο μπορεί εν μέρει να σχετίζεται με την παρερμηνεία ιερών κειμένων οποιασδήποτε θρησκείας (Barmaki, 2019).
Με βάση τα παραπάνω γίνεται κατανοητό πως στα εγκλήματα τιμής η κοπέλα κατηγορείται ότι με τη σεξουαλική της δραστηριότητα ατίμασε ολόκληρη την οικογένειά της και ως συνέπεια, πρέπει να πεθάνει. Δεν έχει λόγο, όμως, για την τιμωρία της, αυτή αποφασίζεται από τον άνδρα της οικογένειας, ο οποίος μπορεί μάλιστα να την ωθήσει στην αυτοκτονία (αποδοχή αναγκαιότητας θανάτου) για να μην χρειαστεί να την δολοφονήσει. Ο θάνατος, λοιπόν, της κοπέλας είναι συνήθως προδικασμένος.
Και όλα αυτά γίνοται λόγω μιας κοινωνικής κατασκευής, για την «τιμή» μιας οικογένειας, για την «τιμή» ενός άνδρα. Χάνει τη ζωή της ένα κορίτσι, μια γυναίκα, η οποία ήθελε απλά να έχει ελεύθερη βούληση, να διαλέξει ποιον θα ερωτευτεί και να μπορεί να κάνει τα δικά της όνειρα, τις δικές της επιλογές. Μήπως, λοιπόν, έφτασε η στιγμή να αναθεωρηθούν κάποιες καταπιεστικές και αναχρονιστικές κοινωνικές επιταγές;
Βιβλιογραφία:
-
Barmaki, R. (2019). Sex, Honor, Murder: A Psychology of “Honor killing”. Deviant Behavior, 1-19.
-
Doğan, R. (2020). Can honor killings be explained with the concept of social death? reinterpreting social psychological evidence. Homicide Studies, 24(2), 127-150.
Ο Αρθρογράφος
