ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΚΑΙ ΦΟΒΟΣ ΤΗΣ ΕΠΙΤΥΧΙΑΣ
Ανεξαρτησία και στόχο, κατευθυνόμενη δράση, δύο χαρακτηριστικά που βιβλιογραφικά είναι άρρηκτα συνυφασμένα με την επιτυχία. Χαρακτηριστικά τα οποία συνήθως παρουσιάζονται στερεοτυπικά συνδεδεμένα με τον ανδρικό πληθυσμό (Maccoby, 1963). Όπως σημειώνεται στην προαναφερθείσα μελέτη, αν ένα κορίτσι φέρει αυτά τα δύο χαρακτηριστικά, θεωρείται ότι σπάει τις κοινωνικές συμβάσεις για το τι είναι προσδοκώμενο από τα φύλα, πληρώνοντας το ανάλογο “αντίτιμο” σε άγχος. Με μια πιο ευρεία προσέγγιση, η παραπάνω κατάσταση έχει ονομαστεί “φόβος της επιτυχίας”.
Ο φόβος της επιτυχίας αποτελεί ένα κίνητρο αποφυγής για καθετί που μπορεί να οδηγήσει σε καταξίωση και επίτευξη (Watson, 1970). Μιλώντας με στατιστικά, την χρονική περίοδο ερευνών του Watson (1970), οι γυναίκες σημείωναν ένα ποσοστό κοντά στο 65%. Έτσι, σύμφωνα με την Horner, η οποία μελέτησε ευρέως το φαινόμενο αυτό, τα κορίτσια, ήδη από νεαρή ηλικία, αναπτύσσουν τον φόβο της επιτυχίας αντί για τον κλασικό φόβο της αποτυχίας, που είναι το σύνηθες για τον κοινό νου.
Πειράματα και μελέτες έχουν εντοπίσει κάποια “παράδοξα”, κάποιες συμπεριφορές που αρχικά δεν ξέρουμε πώς να ερμηνευθούν και συνήθως η απάντηση προσεγγίζεται υπό το πρίσμα της αναπτυξιακής ψυχολογίας. Μαθητές που ερωτώνται “πώς έγραψες στο τεστ;” και απαντάνε με ένα πλατύ χαμόγελο “τέλεια!”, αν και το αποτέλεσμα είναι “μέτρια” ή “άσχημα”. Και αντίθετα, μαθήτριες που στην ίδια ερώτηση απαντάνε σκεπτικά “όχι και τόσο καλά”, ενώ ο βαθμός τους ταυτίζεται ή απέχει ελάχιστα από το “τέλειο”.
Ομιλίες που θίγουν το ζήτημα “γενναιότητα ή τελειότητα;” με τα κορίτσια να φλερτάρουν πάντα με τον δεύτερο πόλο. Κορίτσια που έχουν γνώμονα το “τέλειο” και δεν μπαίνουν καν στον κόπο να προσπαθήσουν για κάτι, αν ξέρουν ότι το αποτέλεσμα δεν θα είναι το απόλυτο. Που παραιτούνται πρόωρα από ένα έργο όταν θεωρούν ότι δεν διαθέτουν τα εφόδια να φέρουν εις πέρας το πιο αξιέπαινο αποτέλεσμα.
Η Horner, λοιπόν, σημειώνει τα εξής: Οι κοινωνίες διαπλάθουν διαχρονικά τα νεαρά μέλη τους με τις προσδοκίες που τρέφουν για αυτά, οι οποίες δεν ταυτίζονται για τα δύο βιολογικά φύλα. Διαφέροντας σημαντικά, επιδρούν στους αποδέκτες τους σαν μια μορφή αυτοεκπληρούμενης προφητείας, κάνοντας, δηλαδή, τα παιδιά να πράττουν αυτό που η κοινωνία, ρητά και άρρητα, περιμένει από εκείνα να πράξουν. Έτσι, η επάρκεια, η ανεξαρτησία, ο ανταγωνισμός, η ηγεσία και τα σημαντικά επιτεύγματα αποτελούν χαρακτηριστικά που είναι ασυνεπή με την στερεοτυπική γυναικεία ταυτότητα, ακριβώς επειδή δεν προσδοκώντας και κατ’ επέκταση, δεν ενισχύονται.
Ως εκ τούτου, οι θηλυκότητες εσωτερικεύουν έναν φόβο και έναν δισταγμό αναφορικά με έργα επίτευξης. Είναι σαν να θεωρούν ότι η εκάστοτε επιτυχία έρχεται με ένα ψυχικό κόστος. Κατ’ επέκταση, η χαρά της επιτυχίας ακολουθείται από κάτι ανεπιθύμητο, με εκείνες να είναι σε ετοιμότητα για αυτήν την μετάβαση. Η πολυδιάστατη ύπαρξη της σύγχρονης γυναίκας με τους πολλαπλούς ρόλους, τόσο σε εργασιακό όσο και σε οικογενειακό επίπεδο, συντείνει με αυτήν την παραδοχή, αφού μια γυναίκα δεν μπορεί να είναι “απλά” μια πετυχημένη εργαζόμενη. Μια ανελιγμένη μορφή στον χώρο των επιχειρήσεων. Μια ακαδημαϊκός. Μια διαπρέπουσα φιγούρα στα STEM επαγγέλματα. Μια “καριερίστρια”-λέξη αρνητικά χρωματισμένη ακόμα και σήμερα.
Κοινωνικά, τίποτα από αυτά δεν την κάνει απόλυτα “πλήρη” και αυτοπραγματωμένη αν απουσιάζει η συμμόρφωση στις κοινωνικές επιταγές για δημιουργία οικογένειας. Έτσι, ακόμα και η θηλυκότητα που θα “αγνοήσει” τα στεγανά και τα στερεότυπα και θα συνεχίσει να ανελίσσεται, είναι πιθανό να το κάνει με “ενοχή”, την ενοχή του “παραμελώ κάτι άλλο το οποίο προσδοκάται από μένα”.
Φυσικά, ο συναισθηματικός αντίκτυπος του εσωτερικευμένου φόβου της επιτυχίας δεν είναι αμελητέος. Σε αυτοαναφορικό επίπεδο, οι γυναίκες με υψηλό σκορ στον φόβο επιτυχίας, αναφέρουν συναισθήματα αγανάκτησης, εχθρότητας, επιθετικότητας, πικρίας και σύγχυσης. Αυτό το συναισθηματικό φορτίο αντικατοπτρίζεται εύστοχα σε ένα από τα κλασικά πειράματα της Horner (1968) όπου έκανε τα ακόλουθα: Επέλεξε δύο διαφορετικές ομάδες γυναικών, μία με υψηλό σκορ στον φόβο της επιτυχίας και μία με χαμηλό. Έπειτα, άκουσαν μία σύντομη βινιέτα που έγραφε την φράση “Η Άννα κάθεται σε μια καρέκλα με ένα χαμόγελο στο πρόσωπό της”. Στην συνέχεια, ρωτήθηκαν να σχολιάσουν πώς θα εξηγούσαν το γεγονός ότι η κοπέλα χαμογελάει.
Οι γυναίκες στην ομάδα χαμηλού φόβου επιτυχίας απέδωσαν το θετικό θυμικό της Άννας σε μια πιθανή επαγγελματική επιτυχία, ένα όμορφο ραντεβού κ.α., μοιραζόμενες συναισθήματα ευδιαθεσίας και ενθουσιασμού. Απεναντίας, η ομάδα υψηλού φόβου επικέντρωσε την χαρά της Άννας σε τάσεις χειραγώγησης και εχθρότητας που έτρεφε για τους άλλους, και όπως συχνά έλεγαν “είναι τόσο χαρούμενη γιατί μόλις πήρε μιας μορφής εκδίκηση”.
Όπως, λοιπόν, το τοποθετεί συνοπτικά η Horner, “όταν η επιτυχία μιας γυναίκας είναι τόσο πιθανό να ακολουθηθεί από αρνητικές συνέπειες ή αρνητικό θυμικό, τότε οι νεαρές γυναίκες διέπονται από άγχος για το ότι οι αγώνες τους για επίτευξη, ματαιώνονται. Με αυτόν τον τρόπο, οι ικανότητές τους, τα ενδιαφέροντά τους και το δυναμικό τους, παραμένουν ανεκπλήρωτα”.
Βιβλιογραφία
- Horner, M. S. (1972). Toward an understanding of achievement‐related conflicts in women. Journal of Social issues, 28(2), 157-175.
- Maccoby, E. Women’s intellect. In S. M. Farber and R. H. L. Wilson (Eds.), The potential of women. New York: McGraw-Hill, 1963.
- Watson, R. Female and male responses to the succeeding female cue, Harvard University, 1970
Ο Αρθρογράφος
