Πολύ συχνά οι άνθρωποι αναρωτιούνται: Τι είναι ηθική; Τι είναι καλό και κακό; Πώς τα ξεχωρίζεις; Δεν είναι άξιο απορίας, διότι όλα αυτά τα φιλοσοφικά ερωτήματα παραμένουν ατελεύτητα, καθώς η έρευνα είναι μία διαδικασία αέναης αναζήτησης και εκμάθησης. Για το Σωκράτη, η ηθική προκύπτει μέσα από τη αρετή, που δεν είναι άλλη από την πνευματικότητα της ανθρώπινης ψυχής, η οποία διακατέχεται από σοφία, δικαιοσύνη, σωφροσύνη και ανδρεία. Η παιδεία είναι ο μόνος δρόμος για να διακρίνει ένας άνθρωπος τι είναι ηθικά καλό και να το πράττει. Η φιλοσοφική, αυτή, έρευνα γινόταν σ’ ένα πολιτικοκοινωνικό πλαίσιο, που αφορούσε την άρτια διακυβέρνηση της πόλης.
Στο σημείο αυτό, ο Νίτσε παρατηρεί πως η έννοια της ηθικής είναι κάπως «προβληματική» από τη ρίζα της, ως προς την προσέγγισή της σαν το «απόλυτο καλό». Το πρόβλημα για το Νίτσε είναι πως η ηθική θεμελιώθηκε ως «δεδομένο» από τους φιλοσόφους, με σκοπό την εδραίωση της εκάστοτε κοινωνίας τους. Επομένως, αναρωτιέται «ποια ηθική;». Διότι σε κάθε κοινωνία αντιστοιχεί μια άλλη ηθική. Κάθε χώρα, κάθε θρησκεία διακατέχεται από διαφορετική ηθική. Άρα, η ηθική λειτουργεί ως αγελαίο ένστικτο που συνίσταται στις ανάγκες μιας κοινότητας και αγέλης.
Η διαφορετικότητα των φιλοσοφικών απόψεων δεν ήταν παράξενο να εμφανιστεί, με την αύξηση και εξέλιξη των ανθρώπινων κοινωνιών. Όμως, η κάθε φιλοσοφία οφείλει να ορίζει αυτές τις έννοιες, καθώς τα πάντα γύρω απ’ τον ανθρώπινο κόσμο αφορούν τον ίδιο τον άνθρωπο και το περιβάλλον του.
Ο Γερμανός φιλόσοφος αποστασιοποιήθηκε πολύ νωρίς από τη γενική ταξινόμηση των φιλοσοφικών σχολών. Μέσα από τη μελέτη των προγενεστέρων και σύγχρονών του, ανακάλυψε και διαμόρφωσε το δικό του πρόσωπο. Αναγνώρισε και αγκάλιασε τα ανθρώπινα ένστικτα και θεώρησε αδύνατον να τα διαχωρίζουμε από το μυαλό και την ψυχή· όπως έκανε ο Πλάτωνας με τον κόσμο των ιδεών και των αισθήσεων. Συνεπώς, πως προκύπτει η ηθική για το Νίτσε; Η φιλοσοφική του γραμμή υποστηρίζει πως είναι άτοπο να οριοθετήσουμε την ηθική ή το καλό και το κακό, διότι όλα συνίστανται στην έννοια της ελευθερίας. Δεν πρέπει να είσαι ηθικός για να είσαι ευτυχισμένος, πρέπει να είσαι ελεύθερος.
Δεν κρίνει τη «φιλοσοφική ηθική», προσπαθώντας να αφαιρέσει από τους ανθρώπους τις αλυσίδες τους, αλλά κατευθύνοντας τους σ’ ένα υψηλότερο επίπεδο μ’ ένα βαθύτερο φορτίο. Έχοντας πλήρη συνείδηση του τι σημαίνει να τίθενται ζητήματα γύρω από την αξία της ηθικής, απαρνήθηκε τη θέση της, ως ηθικός νόμος και ελευθερία στη συνείδηση της ανθρώπινης ύπαρξης, επιθυμώντας να εμπνεύσει μία νέα ορμή στο αυθεντικό ον του ανθρώπου. Ο άνθρωπος δημιουργεί όταν είναι ελεύθερος. Αυτό σημαίνει, πως οι δυνατότητες αυτής της αλλαγής είναι ανεξάντλητες, λόγω της ίδιας της φυσικής ποικιλίας τους. Ο ελεύθερος άνθρωπος βασίζεται στις δικές του δυνάμεις, στη δική του λογική, στα δικά του ένστικτα, διαθέτοντας τη διανοητική διαύγεια να καθορίσει ο ίδιος τη ζωή του και τις επιλογές του.
Παραμερίζει τη συμβατική ηθική, παραθέτοντας το νόημα της ευτυχίας μέσα από τη συνεχή εξέλιξη, τη δημιουργικότητα, την τόλμη και το ρίσκο, την απουσία ενοχής ή μεταμέλειας, την καθολική υπέρβαση του εαυτού. Μη αναγνωρίζοντας τίποτα κακό στη φύση, αντιτάχθηκε σθεναρά στην άποψη πως όλα τα κακά προέρχονται από τα ανθρώπινα ένστικτα. Αντιθέτως, υποστήριξε πως η συμφιλίωση με τις ανθρώπινες παρορμήσεις είναι η μόνη σύνδεση με τα έσχατα βάθη της ψυχής, που θα οδηγήσουν το άτομο στην απόλυτη προσωπική του αλήθεια, στην προσωπική του ελευθερία.
Οπωσδήποτε, η νιτσεϊκή φιλοσοφία αδικήθηκε και παρανοήθηκε στην ιστορία της ανθρωπότητας, καθώς εναντιωνόταν σε κάθε μορφή φανατισμού ή ολοκληρωτισμού και καθώς οραματιζόταν έναν ιδανικό κόσμο για την ανθρωπότητα, μια κοινωνία πέρα από ταξικά ζητήματα, πέρα από αφέντες και δούλους, όπου ο καθένας θα ζει ευτυχισμένα ως κύριος του εαυτού του. Ίσως όμως αυτό φαίνεται περισσότερο ουτοπικό από την ιδανική κοινωνία του Πλάτωνα. Ίσως και όχι. Οπωσδήποτε πάντως, όλες οι φιλοσοφικές κοσμοθεωρίες θα έπρεπε να προβληματίζουν πιο ουσιαστικά το σύγχρονο άνθρωπο και ίσως αυτό να οδηγούσε στην αξιοποίηση ενός καλύτερου μέλλοντος, για τον ίδιο και για την κοινωνία που ζει.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:
-
- Nietzsche, F. (1999). Πέρα από το καλό και το κακό (Ζ. Σαρίκας, Μετ.). Νησίδες
-
- Nietzsche, F. (1958). Τάδε έφη Ζαρατούστρα (Α. Δικταίος, Μετ.). Π. Καλφάκη
-
- Vegetti, M. (2003). Ιστορία της Αρχαίας Φιλοσοφίας (Γ. Α. Δημητρακόπουλος, Μετ.). Τραυλός.
Ο Αρθρογράφος
