ΖΑΝ ΠΩΛ ΣΑΤΡ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ
Η έννοια της ελευθερίας είναι κάτι το οποίο απασχολεί την ανθρώπινη σκέψη από την απαρχή των χρόνων της δημιουργίας του κόσμου. Ένας μεγάλος συγγραφέας που εντρύφησε στη μελέτη της ανθρώπινης ελευθερίας είναι ο Γάλλος Ζαν – Πωλ Σατρ (1905-1980), ο οποίος ασχολήθηκε με τη φιλοσοφία, λογοτεχνία και την πολιτική.
Η ελευθερία του ανθρώπου μπορεί να έχει συγχυσθεί πολλές φορές με την ασυδοσία, ιδιαίτερα μέσα από τη χριστιανική προσέγγιση, όμως κατά τον Σατρ αυτό συμβαίνει διότι δίνεται περισσότερη έμφαση στην κακή πλευρά την ανθρώπινης ζωής και συνεπώς οι άνθρωποι συνηθίζουν να ταυτίζουν την ασχήμια με τον υπαρξισμό. Αντιθέτως, ο φιλόσοφος ως βασικός εκπρόσωπος του ρεύματος του υπαρξισμού, δηλαδή της έννοιας της ανθρώπινης ύπαρξης μέσα στο κοινωνικό σύνολο, δημιούργησε μια θεωρία κατά την οποία γίνεται η ζωή μπορετή και κάθε αλήθεια και δράση υπονοεί ένα μέσον και μια υποκειμενικότητα ανθρώπινη. Σ’ αυτό το πλαίσιο εντάσσει το δίπολο Θεός – άνθρωπος και τη σημασία του στην ανθρώπινη πραγματικότητα, κάτι το οποίο απασχόλησε τη γενικότερη ευρωπαϊκή φιλοσοφία από τον 14ο αιώνα και μετά.
Για τον Σατρ ο άνθρωπος υπερτερεί του Θεού, καθώς “ακόμη κι αν δεν υπάρχει Θεός, υπάρχει ένα ον όπου η ύπαρξη προϋπάρχει της ουσίας, ένα όν πριν από τη δυνατότητα καθορισμού του από κάποια έννοια”. Με αυτό καθορίζει την ύπαρξη ως έννοια γενικότερα, ως όρο μέσα στο νου του σύμπαντος. Επομένως, ο άνθρωπος αναγνωρίζεται ως οντότητα, την οποία εντάσσει μέσα στον κόσμο και κατόπιν αυτοκαθορίζεται. Ο καθορισμός του ατόμου είναι αναγκαίος, διαφορετικά σημαίνει ότι δεν υπάρχει, οπότε η αντίληψη του ποιος είμαι, ποιος θέλω να είμαι και τι κάνω, είναι αυτά που ορίζουν τον υπαρξιστή άνθρωπο. Η θέληση, ωστόσο, είναι μεταγενέστερη της ύπαρξης σε αυτό που ήδη έγινε μόνο του, δηλαδή υπάγεται μέσα στο πλαίσιο της ήδη υπάρχουσας ανθρώπινης κατάστασης, κατά την οποία ο άνθρωπος είναι σχεδιασμένος φυσικά να δράσει. Δηλαδή, αναλαμβάνει την ευθύνη αυτού που ήδη είναι, αυτού που προϋπάρχει στην αρχέγονη ύπαρξή του, το οποίο δε πηγάζει από τη συνειδητή θέληση, αλλά από τη βαθύτερη και πηγαία εκλογή της ίδιας του της υπόστασης (‘’Τίποτα δεν υπάρχει γραμμένο στον ουρανό και ο άνθρωπος θα είναι πρώτα απ’ όλα αυτό που θα σχεδιάσει να είναι’’).
Χαρακτηριστικό του έργο, κατά το οποίο εκφράζεται η θεωρία του υπαρξισμού και της ελευθερίας, είναι Οι Μύγες (1943). Στο έργο αυτό διαφαίνεται η επίδραση του πολέμου και των δεινών του στη σκέψη του Σατρ, παραθέτοντας τον προσδιορισμό της ελευθερίας του ατόμου μέσα από την απόλυτη ευθύνη των πράξεών του. Αυτό γίνεται με το παράδειγμα του Ορέστη, ο οποίος δεν ακολουθεί το μοτίβο του μύθου, όπως το γνωρίζουμε από την αρχαία ελληνική τραγωδία – που τον καταπνίγουν οι τύψεις για το φόνο της μητέρας του Κλυταιμνήστρας και τον κυνηγούν οι Ερινύες.
Πιο συγκεκριμένα, ο Ορέστης εδώ, παρουσιάζεται αρχικά ως ένα αγαθό πλάσμα, μεγαλωμένο μακριά από την πραγματική του οικογένεια, μέσα σε μια άνετη ζωή χωρίς καμία έγνοια. Εντούτοις, γυρίζοντας μετά από είκοσι χρόνια στην πατρίδα του ως ξένος, αρχίζει να αναρωτιέται ποιος πραγματικά είναι, αν πραγματικά ζει, καθώς μέχρι τότε δεν αισθάνεται τίποτα να τον δεσμεύει, τίποτα να του ανήκει και τίποτα να του εναντιώνεται. Δεν νιώθει ελεύθερος μέχρι τη στιγμή που αναλαμβάνει να δράσει για την τιμή ολόκληρου του Άργους, με την απόφασή του να σκοτώσει τους σφετεριστές του θρόνου του πατέρα του Αγαμέμνονα, Κλυταιμνήστρα και Αίγισθο. Με αυτή την κίνηση παίρνει επάνω του όλη την ευθύνη για το ‘’κακό’’ που σκέπαζε τόσα χρόνια την πόλη, που δεν ήταν άλλο από το φόβο που είχε καλλιεργήσει στις ψυχές των πολιτών ο Δίας μετά το μεγάλο φονικό του Αγαμέμνονα. Ο φόβος αυτός, ως τιμωρία για τις αμαρτίες των ανθρώπων, κατέκλυζε ολόκληρη την πόλη με τη μορφή των μυγών.
Όμως αυτό το φόβο αδυνατεί να τον δημιουργήσει στον Ορέστη και συνειδητοποιεί πως δεν θα μπορέσει ποτέ να του επιβληθεί, καθώς ο τελευταίος δεν αισθάνεται καμία τύψη για όσα έκανε, αναλαμβάνει την απόλυτη ευθύνη των πράξεων του, χωρίς κανένα φόβο για οτιδήποτε και είναι έτοιμος να πάρει επάνω του το βάρος για όλα τα εγκλήματα και τους φόβους των πολιτών της πατρίδας του. Δεν μπορεί παρά να νιώθει πια ελεύθερος, στέκει εκεί απέναντι στο Δία ο οποίος αδυνατεί να τον εξουσιάσει, καθώς ο ίδιος έχει βρει πια το δρόμο για τη λύτρωση. Η λύτρωση γεννιέται μέσα από την ανθρώπινη αλληλεγγύη, η οποία δίνει στον άνθρωπο ένα περιεχόμενο που ανοίγει το δρόμο προς την ελευθερία5.
Αυτό κατάφερε και ο Ορέστης, όταν αισθάνθηκε μέσα του πως για να αγγίξει η ψυχή του την ελευθερία, έπρεπε πρώτα να δεσμευτεί με τις ψυχές των συνανθρώπων του. Καθώς για το Γάλλο φιλόσοφο, η ελευθερία ολοκληρώνεται όταν ο άνθρωπος συνειδητοποιεί πως για να την υπηρετήσει, πρέπει να συνδέεται με τους άλλους ανθρώπους και να γίνεται μέρος των αγώνων τους, διότι για να μεταμορφώσεις τον κόσμο, δίνοντας το νόημα που εσύ θέλεις, πρέπει να διαλέξεις και να δράσεις.
Βιβλιογραφία:
- Satre, J.P. (1946). Ο υπαρξισμός είναι ανθρωπισμός (Μαρία Ν. Πολίτη, Μετ.). Δαμιανός.
- Satre, J.P. (1987). Οι Μύγες (Γ. Πρωτόπαπας, Μετ.). Δωδώνη).
Ο Αρθρογράφος
