«THE SANDMAN: OTAN H 9η ΤΕΧΝΗ ΣΥΝΑΝΤΗΣΕ ΤΗΝ ΤΗΛΕΟΠΤΙΚΗ ΨΥΧΑΓΩΓΙΑ»

The Sandman: Όταν η 9η Τέχνη Συνάντησε την Τηλεοπτική
Ψυχαγωγία

Στις 5 Αυγούστου του φετινού καλοκαιριού το Netflix παρουσίασε μέσα από μια σειρά 11 επεισοδίων, ένα από τα πιο επιτυχημένα και δημοφιλή κόμικς όλων των εποχών. Περίπου 30 χρόνια μετά την κυκλοφορία της σειράς κόμικς, που ξεκίνησε το 1989 και ολοκληρώθηκε το 1996, η ιστορία του Neil Gaiman μεταφέρεται στην τηλεοπτική οθόνη, καλύπτοντας τους δύο πρώτους τόμους του έργου (Πρελούδια και Νυχτωδίες και Το Κουκλόσπιτο). Λόγω των ασυμφωνιών καθώς και των ποικίλων απόψεων γύρω από τους όρους κόμικς και graphic novel, εδώ θα επιλέξω να αναφερθώ στο έργο ως κόμικς, κυρίως επειδή αρχικά κυκλοφορούσε ως μηνιαία σειρά επεισοδίων, αποτελούμενα περίπου από 32 σελίδες το καθένα. Η τηλεοπτική μεταφορά του Sandman έφερε στο προσκήνιο ένα εξαιρετικό έργο το οποίο κατάφερε να συνδυάσει αρμονικά σκοτεινή φαντασία, κλασσική λογοτεχνία, θρύλους, Ελληνική μυθολογία, θεότητες της Αιγύπτου, παραδόσεις των Εβραίων κ.ά.
ενθαρρύνοντας όσους το έχουν ήδη διαβάσει να το ξαναδιαβάσουν και παρακινώντας όσους αποφεύγουν ή δεν είναι εξοικειωμένοι με το είδος να επιχειρήσουν την εξερεύνηση νέων (ονειρό)κοσμων. Προσωπικά ανήκα στη δεύτερη κατηγορία, σε εκείνους που είναι ανεξοικείωτοι με τα κόμικς, αλλά που αναζητούσε ένα διαφορετικό είδος λογοτεχνίας, κάτι λιγότερο παραδοσιακό. Με το μεγάλο θόρυβο, λοιπόν, που προκάλεσε η τηλεοπτική μεταφορά του έργου βρέθηκα με μια δελεαστική πρόταση ως προς την επόμενη επιλογή βιβλίου. Και εκείνη η επιλογή δε με απογοήτευσε. Θα εκθέσω, λοιπόν, κάποιες από τις κεντρικές ιδέες των δύο πρώτων τόμων της σειράς, οι οποίες αξίζουν την προσοχή και το ενδιαφέρον όλων εκείνων που συνειδητά ή όχι δεν επέλεξαν αυτό το εμβληματικό έργο.

Η διακαής επιθυμία για αθανασία
Τα πρώτα οχτώ τεύχη της σειράς αποτελούν την αφετηρία της ιστορίας σύμφωνα με την οποία ένας μάγος (Roderick Burgess) αποπειράται να κατακτήσει την αθανασία, αιχμαλωτίζοντας την ανθρωπόμορφη προσωποποίηση του Θανάτου. Αντ’ αυτού, δεσμεύει κατά λάθος τον αδερφό του Θανάτου και πρωταγωνιστή της σειράς, τον Μορφέα, η φυλάκιση του οποίου διαταράσσει σημαντικά τη φυσική τάξη των
πραγμάτων και την κοσμική ισορροπία. Μεγάλο μέρος της ανθρωπότητας βυθίζεται σε βαθύ λήθαργο (γνωστό και ως «ασθένεια της υπνηλίας» στο κόμικς), ενώ πολλοί είναι εκείνοι που βασανίζονται από εφιαλτικά όνειρα. Οι όροι της απελευθέρωσης του βασιλιά των ονείρων είναι οι ακόλουθοι: να χαρίσει στο μάγο αιώνια ζωή, εξουσία και δόξα. Ενώ το θέμα της αθανασίας φαίνεται να απασχολεί ιδιαίτερα το πρώτο τεύχος
της σειράς, στην πραγματικότητα εκτείνεται μέχρι και το τέλος του δεύτερου τόμου. Ο Burgess σχεδιάζει την αιχμαλωσία του Θανάτου με την ελπίδα να τερματίσει αυτή τη βιολογική ήττα, που τόσο δύσκολα οι άνθρωποι παλεύουν να αποδεχτούν ολοκληρωτικά. Ο μάγος, βέβαια, δεν αποτελεί το μοναδικό αντίπαλο της θνητότητας, του θανάτου και της δίψας για εξουσία. Από τη μία ο John Dee εκμεταλλεύεται την μεταφυσική δύναμη ενός ρουμπινιού με σκοπό την κυριαρχία όλου του κόσμου, και από την άλλη ο Hob Gadling απολαμβάνει την αθανασία που του παραχώρησε ο Μορφέας πίσω στο 1389. Ο τελευταίος μάλιστα συναντάει τον ονειροάρχοντα μια φορά στα εκατό χρόνια, συζητώντας τα επιτεύγματα του στη διάρκεια αυτού του αιώνα και φυσικά δηλώνοντας την αστείρευτη επιθυμία του να ζήσει. Όταν η γυναίκα και το παιδί του Hob πεθαίνουν, με τη ζωή του να αλλάζει ριζικά, ο Μορφέας τον ρωτάει με περιέργεια:
«Και ακόμη επιθυμείς να ζήσεις; Δεν αποζητάς την ανακούφιση του θανάτου;»
Μόνο για να πάρει την εξής απάντηση:
«Είσαι τρελός; Ο θάνατος δεν έχει νόημα. Έχω τόσα πολλά να ζήσω.»
Μέσα στη δυσκολία να κατανοήσει γιατί η ανθρωπότητα αποζητά απελπισμένα την αθανασία, ο Μορφέας ακολουθεί τη μεγαλύτερη αδερφή του (το Θάνατο), η οποία εκτελεί τα καθημερινά της καθήκοντα, σε ένα αστικό ταξίδι στις διάφορες περιοχές και σπίτια της πολύβουης πόλης. Τότε σκέφτεται πως «Το να πεθαίνεις είναι εξίσου φυσικό με το να γεννηθείς» και πως το έργο της αδερφής του αποτελεί δώρο, όχι κατάρα.
Μπορεί ο θάνατος, η ζωή και η επιθυμία για αθανασία να είναι πολυσυζητημένες έννοιες, όμως εκείνο που αξίζει να παρατηρήσουμε είναι η γραφική αναπαράσταση αυτών των ιδεών, η συμβολική προσωποποίηση του Θανάτου ως μια ευδιάθετη φιγούρα και τα υπονοήματα της ταοιστικής φιλοσοφίας και της αλληλεξάρτησης μεταξύ αντίθετων δυνάμεων (παλίντονος αρμονία).

Η αναθεωρημένη απεικόνιση και αναπαράσταση του Θανάτου, του Διαβόλου και
της Επιθυμίας
Στο έργο του «Περί ποιητικής», ο Αριστοτέλης αναγνωρίζει πως το αντικείμενο της τέχνης είναι ένα αντίγραφο της ζωής και πως η αξία της λογοτεχνίας έγκειται στην περιγραφή και αναπαράσταση καθημερινών γεγονότων, καταστάσεων και προκλήσεων ως μέρη της ανθρώπινης ύπαρξης. Ο θάνατος, λοιπόν, ως αναπόδραστο στοιχείο της ζωής, απεικονίζεται συνήθως ως μαυροντυμένος θεριστής, αποστεωμένος
και πάντοτε σιωπηλός. Στο κόμικς ωστόσο, όπως και στη σειρά, η εμφάνιση της Θανάτου ως μια εύθυμη, νεαρή γυναίκα, απομακρυσμένη από τη συμβατική τρομακτική μορφή στην οποία έχουμε συνηθίσει, προσφέρει μια ενδιαφέρουσα οπτική σχετικά με το πως μπορούμε να αντιληφθούμε το θάνατο. Προσιτή και συμπονετική, η Θάνατος πιάνει απαλά το χέρι των μελλοθάνατων, συνοδεύοντας το με ένα συγκαταβατικό χαμόγελο. Περιπλανιέται αθόρυβα ανάμεσα στους ζωντανούς, συνυπάρχει σε απόλυτη αρμονία με τον επίγειο κόσμο, κουβεντιάζοντας με τους θνητούς για απλά, καθημερινά ζητήματα. Την ίδια η στιγμή ο Lucifer δε θυμίζει το διάβολο της θρησκευτικής παράδοσης, εκείνον που ενσαρκώνει τα πάθη, τις αμαρτίες και τις απάτες της ανθρωπότητας. Περισσότερο παραπέμπει στο Διάβολο του John
Milton, στο έργο του «Απολεσθείς Παράδεισος», ο οποίος αμφισβητεί την ακλόνητη εξουσία του Θεού και την αυστηρή ιεραρχία που κρατά τον άνθρωπο αφελή και απαίδευτο. Αργότερα στην ιστορία του Gaiman, ο Lucifer αποφασίζει να εγκαταλείψει το ρόλο του ως βασιλιάς της Κόλασης για να γίνει πιανίστας σε ένα μπαρ του Λος Άντζελες. Δηλώνει πως κουράστηκε να κατηγορείται συνεχώς για τις αποτυχίες και τα
εγκλήματα των ανθρώπων όταν ο αληθινός υπεύθυνος για τις πράξεις αυτές είναι ο ίδιος ο άνθρωπος. Ο Gaiman εκθέτει για πρώτη φορά την οπτική του Διαβόλου, προτείνοντας πως οι έννοιες της τάξης, του κοινωνικά αποδεκτού αλλά και της προσωπικής ταυτότητας αποτελούν κοινωνικές κατασκευές που διατηρούνται από κυρίαρχους και ηγεμονικούς λόγους. Αποτέλεσμα είναι να παράγονται ιδεολογικές
απόψεις που αποκρύπτουν την προσωπική ευθύνη και πρωτοβουλία. O Lucifer δηλώνει με αγανάκτηση πως «[Οι άνθρωποι] ανήκουν στους εαυτούς τους. Απλά δε μπορούν να το αντιμετωπίσουν», υπονοώντας πως η κακεντρέχεια, η μοχθηρία και η βία πηγάζουν από εμάς τους ίδιους και όχι από κάποια διαβολική ιδιοφυΐα που μονίμως ενορχηστρώνει ανθρώπινα αμαρτήματα. Η επιθυμία, τέλος, αποτελεί αναπόσπαστο
κομμάτι της ψυχής και αρκετές φόρες την ωθούσα δύναμη για την πραγμάτωση των ονείρων. Αν και η εμφάνιση της άλλης αδερφής του Μορφέα, της Επιθυμίας, είναι σύντομη, η απεικόνισή της παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. H ίδια δεν ικανοποιείται από κανένα από τα δύο φύλα, για αυτό και παρουσιάζεται κάποιες φορές ως άνδρα άλλες ως γυναίκα, ενώ μερικές φορές και άντρας και γυναίκα ταυτόχρονα. Η
προοδευτικές ιδέες αναφορικά με το φύλο και τη σεξουαλικότητα είναι εμφανείς ήδη από τις πρώτες σελίδες του έργου. Drag shows, genderless ενδυμασίες και ομόφυλα ζευγάρια εμφανίζονται σταδιακά στην ιστορία, καταρρίπτοντας τους στερεοτυπικούς ρόλους και συμπεριφορές που υπαγορεύονται από τις κοινωνικές δομές. Η συμπεριληπτική φιλοσοφία του κόμικς εξαπλώνεται και στις διαφορετικές προελεύσεις των προσωπικοτήτων, προωθώντας την ισοτιμία των φυλών όπως και διάφορων κοινωνικών ομάδων (ηλικιωμένοι, ασθενείς του AIDS) που συχνά στιγματίζονται και περιθωριοποιούνται.

Τα ανθρώπινα κίνητρα και η ανάδειξη του κτήνους
Παρόλο που πρωταγωνιστές της σειράς αποτελούν αρχαίες μυθολογικές φιγούρες, προσωποποιημένες φυσικές δυνάμεις και συμβολικές υπάρξεις, η ιστορία επίσης εξετάζει φλέγοντα θέματα που απασχολούν μέχρι και το σήμερα. Στα κεφάλαια «24 Ώρες» και «Οι Συλλέκτες», ο Gaiman επικεντρώνεται στις κρυφές ανθρώπινες φιλοδοξίες, φόβους και επιθυμίες, εξερευνώντας το σκοτεινό τόπο του υποσυνείδητου
καθώς και την κατάχρηση εξουσίας. Αρχικά, στο «24 Ώρες» γνωρίζουμε έξι νέους, φαινομενικά ακίνδυνους, χαρακτήρες. Μια ομοφυλόφιλη, ένα ζευγάρι-εκ των οποίων η μία διευθύνων σύμβουλος εταιρείας- έναν υποψήφιο για συνέντευξη, έναν ταχυδρόμο και τη σερβιτόρα του εστιατορίου. Δεν αργεί, ωστόσο, να έρθει η πρώτη κρίση. Ο ταχυδρόμος επιτίθεται στη νεαρή ομοφυλόφιλη, λόγω του σεξουαλικών της
προτιμήσεων, ενώ αργότερα εξομολογείται στη σερβιτόρα πως είχε ερωτικές σχέσεις με το γιο της όσο οι δυο τους βρίσκονταν στη φυλακή. Ακολουθούν ομαδικά όργια, ακρωτηριασμοί και εν τέλει, αυτοκτονίες και φόνοι. Πρόκειται για το πιο σοκαριστικό και βίαιο επεισόδιο ολόκληρου του έργου. Στη τηλεοπτική σειρά του Netflix, ωστόσο, o Gaiman και οι υπόλοιποι παραγωγοί αποφάσισαν να πλαισιώσουν τα ζητήματα των ανθρώπινων ενστίκτων και παθών, του πολιτισμικού φυλετισμού και της απληστίας με το θέμα της ανειλικρίνειας και της προσποιητής ευτυχίας. Οι πελάτες χάνουν την ικανότητα να λένε ψέματα και εκδηλώνουν με ευθύτητα φοβίες και σκέψεις, ενσαρκώνοντας έτσι βαθιά ριζωμένα κοινωνικά προβλήματα. Στο δεύτερο τόμο της σειράς, στο κεφάλαιο «Οι Συλλέκτες», ο Gaiman επισκέπτεται και πάλι τον κόσμο της διαστροφής, μόνο που αυτή τη φορά οι δράστες παρουσιάζονται οργανωμένοι.

Πίσω από τον τίτλο«ΣυνέδριοΔημητριακών»,εκατοντάδες παιδεραστές, δολοφόνοι, ψυχοπαθείς και βιαστές συγκεντρώνονται για να προασπίσουν τις δράσεις τους, ισχυριζόμενοι πως αυτές αποτελούν θέλημα Θεού ή στοιχείο τέχνης. Πρόκειται για ένα επεισόδιο που υπογραμμίζει τη γνωστή φράση «τα φαινόμενα απατούν», αποκαλύπτοντας πόσο παραπλανητική μπορεί να γίνει μια κόσμια ενδυμασία ή η
επαγγελματική ιδιότητα. Ο Gaiman μάλιστα δημιουργεί μικρότερες συζητήσεις εντός του συνεδρίου στις οποίες καταξιωμένοι ψυχίατροι διαβεβαιώνουν πως δεν υπάρχουν στοιχεία νοητικής ανωμαλίας που να διαχωρίζουν τους δράστες από τον υπόλοιπο πληθυσμό ή συζητήσεις φεμινιστικών ομάδων που υπερασπίζονται το ρόλο των γυναικών ως κατά συρροή δολοφόνοι, τονίζοντας πως η θηλυκότητα δεν καθιστά το
έργο τους ευκολότερο.

Κυρίαρχοι και υποταγμένοι
Στο τελευταίο τεύχος του δεύτερου τόμου, ο κεντρικός χαρακτήρας της ιστορίας σκέφτεται πως «[…] είμαστε απλά κούκλες. Δεν έχουμε ιδέα για το τι πραγματικά συμβαίνει, απλώς κοροϊδεύουμε τον εαυτό μας θεωρώντας πως εμείς ελέγχουμε τη ζωή
μας […]». Και κάπου εδώ ξεκινούν οι προβληματισμοί γύρω από τη δύναμη, τιςευθύνες που συνοδεύουν την εξουσία, τις ελεγχόμενες επιλογές και την ψευδαίσθηση της ελευθερίας. Οι περισσότεροι έχουμε βιώσει την αίσθηση της εξαπάτησης και το πως όλα γύρω μας αποτελούν μια στημένη πλεκτάνη, συντονισμένη από προνομιούχες κοινωνικές τάξεις, πολιτικούς ηγέτες, εθνικούς και υπερεθνικούς οργανισμούς. Τί
συμβαίνει όμως στο μυαλό εκείνων που βρίσκονται στην κορυφή; Εκείνων που θεμιτά ή αθέμιτα εξουσιάζουν και που κατέχουν τεράστια οικονομική και πολιτική δύναμη; Αρκετοί αναφέρουν πως το «Sandman» στην ολότητά του εξερευνά την οργάνωση των αυτοκρατοριών και των βασιλείων, υιοθετώντας μια «εκ των άνω προς τα κάτω» προσέγγιση μέσα από τα μάτια της μοναρχίας. Ο Μορφέας ο ίδιος, ως άρχοντας του βασιλείου των ονείρων, έρχεται αντιμέτωπος με δισταγμούς και ανησυχίες, συγκρούσεις ανάμεσα στο καθήκον και στο συναίσθημα, την προσωπική επιθυμία και το προκαθορισμένο μονοπάτι που έχει χαραχθεί για εκείνον. Είναι στιγμές που δε βρίσκει κίνητρο ή ουσία στα καθήκοντά του, μονάχα απογοήτευση, σύγχυση και θλίψη. Χάνει κάθε ώθηση να συνεχίσει το έργο του ως φύλακας των ονείρων και ενίοτε
αδυνατεί να διακρίνει το σωστό από το λανθασμένο. Ομοίως, ο Lucifer, όπως προαναφέρθηκε, νιώθει ανικανοποίητος με τις ιδέες που (υποχρεωτικά) πρεσβεύει ή που στερεοτυπικά συνδέονται μαζί του και αποφασίζει πως το να ακολουθεί κανείς κανόνες δεν είναι παρά μια επιλογή. Σύμφωνα με τον Gaiman, σκοπός του δεν ήταν να υπερασπιστεί τα συμφέροντα των ηγεμόνων, φανταστικών ή πραγματικών, μα να
υπογραμμίσει πως οι άρχοντες στο έργο του, με ορισμένες εξαιρέσεις, δε διαθέτουν τις ικανότητες και τα μέσα να διατηρήσουν μια αυτοκρατορία. Και παρόλο που κρίνονται ανεπαρκείς να διοικήσουν και να επηρεάσουν, αδυνατούν να βάλουν τέλος στη παντοδυναμία τους, την επέκταση της εξουσίας τους και τη χειραγώγηση του πλήθους. Ίσως η αλήθεια βρίσκεται κάπου στη μέση. Όπως αναφέρει και ο Ρωμαίος
αυτοκράτορας Αύγουστος σε επόμενο τεύχος, «Η ανθρωπότητα πάντα θα ακολουθεί ηγέτες-βασίλισσες ή βασιλιάδες, αρχηγούς ή αυτοκράτορες. Τους λέμε τι να κάνουν, και εκείνοι το κάνουν. Δεν γνωρίζουμε περισσότερα από εκείνους, όμως και πάλι, συνεχίζουν να μας ακολουθούν, τυφλά.»

Βιβλιογραφία

Camus, C. (2015). Neil Gaiman’s Sandman as a Gateway from Comic Books to Graphic Novels. Studies in the Novel, 47(3), 308-318. https://browzine.com/libraries/1717/journals/10919/issues/7912218
Harris-Fain, D. (2015). Putting the Graphic in Graphic Novel: P. Craig Russell’s Adaptation of Neil Gaiman’s Coraline. Studies in the Novel, 47(3), 335-345. https://browzine.com/libraries/1717/journals/10919/issues/7912218
Jahlmar, J. (2015). “Give the devil his due”: Freedom, Damnation, and Milton’s Paradise Lost in Neil Gaiman’s The Sandman: Season of Mists. Partial Answers: Journal of Literature and the History of Ideas, 13(2), 267-286. https://browzine.com/libraries/1717/journals/10889/issues/7794003
Mellette, J. (2015). Serialization and Empire in Neil Gaiman’s the Sandman. Studies in the Novel, 47(3), 319-334. https://browzine.com/libraries/1717/journals/10919/issues/7912218
Weldon, G. (2022). For fans and non-fans alike, netflix’s ‘the sandman’ is a dream come true. Washington: NPR. Retrieved from https://www.proquest.com/blogs-podcasts-websites/fans-non-alike-netflixs-sandman-is-dream-come/docview/2717905714/se-2
Το Φονικό Κουνέλι. (n.d.). 30 και ένας λόγοι για να διαβάσετε το Sandman. https://tofonikokouneli.com/2015/07/30-sandman.html
The Sandman [Image]. (n.d.). https://papelenblanco.com/5-razones-para-leer-the-sandman-1d53fd8aa37f?gi=f989b7951a7c
The Sandman [Image]. (n.d.). https://in.pinterest.com/pin/497647827575456759/
The Sandman [Image] (n.d.). https://www.polygon.com/comics/2020/10/22/21527442/sandman-best-horror-comics-neil-gaiman