Η ΠΑΡΕΝΘΕΤΗ ΜΗΤΡΟΤΗΤΑ ΩΣ ΗΘΙΚΗ ΠΡΑΞΗ

Γράφει η Σοφία Αντωνιάδου

Η έννοια της μητρότητας είναι ίσως από τις πιο δύσκολες ως προς τον ορισμό τους έννοιες. Αναμφίβολα αποτελεί ατομικό δικαίωμα και προσωπική έκφραση της κάθε γυναίκας, το εάν επιθυμεί να γίνει μητέρα, καθώς η μητρότητα δεν βιώνεται με τον ίδιο τρόπο και αυτό είναι κάτι απολύτως φυσιολογικό. Η έννοια της μητρότητας παρουσιάζει σίγουρα κάποια κοινά χαρακτηριστικά όπως η άνευ όρων αγάπη και το αίσθημα ευθύνης ως προς το τέκνο. Είναι σημαντικό να τονίσουμε πως μητέρα δεν χαρακτηρίζεται μόνο η γυναικά που αποφασίζει να φέρει στον κόσμο ένα παιδί μέσω της συνηθισμένης οδού, που είναι η γέννα, αλλά και όποια επιλέξει να υιοθετήσει ή να προβεί στην διαδικασία της παρένθετης μητρότητας.

Η τελευταία έχει ταλανίσει ιδιαιτέρως τη κοινή γνώμη όπως και την θρησκευτική, για το εάν είναι ηθικά ορθή ως προς τη γυναίκα που είναι διατεθειμένη να κυοφορήσει για ένα ζευγάρι ή ένα τρίτο πρόσωπο, αλλά και ως προς την γυναικεία υπόσταση γενικότερα.

Τι είναι Παρένθετη Μητρότητα

Η παρένθετη μητρότητα συνήθως αφορά ζευγάρια, στα οποία η γυναίκα για κάποιους λόγους δεν δύναται να κυοφορήσει, είτε επειδή δεν έχει μήτρα είτε επειδή υπάρχει σοβαρό πρόβλημα υγείας που σχετίζεται με τη μήτρα. Παρ’ όλα αυτά έχουν διατηρήσει τις ωοθήκες τους και αυτό καθιστά δυνατή την γονιμοποίηση ενός ωαρίου με το γενετικό υλικό του συντρόφου, σε αυτό το σημείο είναι αναγκαία η παρουσία της παρένθετης στην οποία θα γίνει εμφύτευση του γονιμοποιημένου ωαρίου στη μήτρα της. Από αυτό γίνεται αντιληπτό πως η παρένθετη μητρότητα δεν διαφέρει από την εξωσωματική γονιμοποίηση, ως προς την διαδικασία (Αγαλλοπούλου, 2014).

Ιστορική Αναδρομή

Από της αρχές του ‘70 οι σημαντικές εξελίξεις και η ραγδαία άνθιση των επιστημών επέτρεψαν να πραγματοποιηθεί σύλληψη, δηλαδή γονιμοποίηση, εκτός του σώματος της γυναίκας. Το 1978 στο ΗΒ γεννήθηκε το πρώτο μωρό (Λουίζα Μπράουν) με αυτό τον τρόπο. Κάποια χρόνια αργότερα το 1983 ένα ζευγάρι που έχασε τη ζωή του σε αεροπορικό δυστύχημα, άφησε πίσω του δύο έμβρυα σε τράπεζα κρυοσυντήρησης στη Μελβούρνη (Παπαρηγοπούλου-Πεχλιβάνη, 2017).

Τοποθετήσεις Σχετικά με την Παρένθετη Μητρότητα.

Οι απόψεις που έχουν αναπτυχθεί γύρω από το ζητούμενο, θα μπορούσαμε να πούμε πως επιβεβαιώνουν τις ανησυχίες πως η κοινωνία αδράττει κάθε ευκαιρία δαιμονοποίσης σχετικά με τη θέση και τις αποφάσεις της γυναίκας.

Οι φερόμενοι ως φεμινιστές διατύπωσαν την εξής άποψη “πως με την αντιμετώπιση της ατεκνίας μέσω της κυοφορίας από άλλη γυναίκα υπονοείται πως η ατεκνία αποτελεί το χειρότερο που μπορεί να συμβεί σε μία γυναίκα, και δηλώνει πως μπορεί να καταξιωθεί μονάχα στη περίπτωση που θα γίνει μητέρα”. Επιπροσθέτως αναφέρεται χαρακτηριστικά πως “…η κυοφορία από παρένθετη μητέρα ενισχύει την άποψη πως η γυναίκα είναι “αναπαραγωγική μηχανή” η οποία έχει συγκεκριμένη χρηστική αξία δηλαδή να φέρνει στον κόσμο ένα παιδί..” και αυτό ενισχύεται από το γεγονός ότι “…καλείται να κυοφορήσει ένα παιδί αλλά να μην αναπτύξει συναισθήματα φροντίδας και αγάπης επειδή στη συνέχεια θα το αποχωριστεί…”. Σχετικά με το τελευταίο, το να επιλέξει μια γυναίκα να εκπονήσει τον ρόλο της παρένθετης στις μέρες μας, γίνεται με πλήρη συνειδητότητα της όλης διαδικασίας. Η παρένθετη συνήθως γεννά με καισαρική, ώστε να αποφευχθεί η ψυχική ένταση. Προφανώς και θα αναπτυχθεί ένας συναισθηματικός δεσμός κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης, όπως είναι το λογικό και το υγιές. Παρ’όλα αυτά γνωρίζοντας πως δεν υπάρχει γονιδιακή σχέση, αυτός ο δεσμός θα πάψει να υφίσταται χωρίς κάποια δυσκολία ή ψυχική επίπτωση στην κυοφορούσα μητέρα και στο παιδί. Όπως έχει αποδειχθεί από την επιστήμη και πλέον έχει αναγνωρισθεί και νομοθετικά. (Τσινόρεμα & Κίτσος, 2019).

Όσο για τις άλλες θέσεις που υποστηρίζουν, σχετικά με την αξία της γυναίκας και πώς αυτή μπορεί να καθοριστεί, ευτελίζουν την ελεύθερη βούληση της και το αδιαμφισβήτητο δικαίωμα της να βιώσει τη μητρότητα. Καθώς αυτό όπως υπαινίσσεται, υπονομεύει την αξία της σε σχέση με μια άλλη γυναίκα που επιλέγει να μην προσπαθήσει σε περίπτωση ιατρικών ζητημάτων που την εμποδίζουν να γίνει μητέρα. Επιπροσθέτως αν και από την ίδια πλευρά θίγεται το ζήτημα περί ελευθερίας έκφρασης της σεξουαλικότητας και αυτονομίας του σώματος της γυναίκας, με την πεποίθηση πως όποια γυναίκα αποφασίσει να γίνει παρένθετη αυτομάτως φέρει την ταμπέλα της “αναπαραγωγικής μηχανής” η υποβάθμιση που δέχεται δεν είναι μόνο σωματική αλλά νοητική και ψυχική.

Προς την ίδια κατεύθυνση τείνει και η Επιτροπή Βιοηθικής της Εκκλησίας Ελλάδος. Πιο συγκεκριμένα αναφέρεται πως “Η δυνατότητα κυοφορίας από φέρουσα ή υποκατάστατη μητέρα, μπορεί μεν να έχει θετική πλευρά κατά το ότι εξυπηρετείται έτσι εν αγάπη η κυοφορία, επειδή όμως ο αναπτυσσόμενος σύνδεσμος με το έμβρυο κατά την κύηση είναι ουσιαστικό και αναπόσπαστο κομμάτι όχι μόνο της μητρότητας αλλά και της εμβρυικής ανάπτυξης, η μεν συνέχιση της σχέσεως φέρουσας μητέρας-παιδιού αδικεί τους γενετικούς γονείς, η δε διακοπή της αδικεί και τη φέρουσα μητέρα, προπάντων δε το παιδί. Για τον λόγο αυτό, κυρίως όμως επειδή έτσι διασαλεύται η οικογενειακή συνοχή, η Εκκλησία δυσκολεύται να επευλογήσει μια τέτοια εκτροπή από τη φυσιολογική οδό”. (Βάντσος, 2002).

Αυτή η άποψη καταρρίπτεται από την επιστήμη της παιδοψυχιατρικής καθώς η μόνη πραγματική επίπτωση που πιθανολογείται να υπάρξει στο παιδί, είναι στην μετέπειτα ζωή του εάν του γνωστοποιηθεί ο τρόπος με τον οποίο ήρθε στη ζωή. Σε αυτό το σημείο είναι σημαντικό να αναφέρουμε πως η αποκάλυψη της διαδικασίας στο παιδί είναι κατά βάση θετική, ενδοιασμοί υπάρχουν μόνο στη περίπτωση που ο άνδρας είναι αυτός που συναντά δυσκολίες στην αναπαραγωγή και αυτό είναι κάτι που συντηρεί τα κοινωνικά στερεότυπα ως προς τον ρόλο των φύλων.

Από την άλλη πλευρά οι υποστηρικτές της παρένθετης μητρότητας παρουσιάζουν τη παρένθετη μητρότητα ως μια επαγγελματική δραστηριότητα, η οποία δεν φανερώνει ιδιαίτερες διαφορές από τα επαγγέλματα του νοσηλευτή ή του δασκάλου. Πιο συγκεκριμένα έχουν υποστηρίξει πως η χρηματική αμοιβή προς την παρένθετη μητέρα είναι αναγκαία, καθώς η έλλειψη της προάγει το αίσθημα της αδικίας, αποκλείει τις γυναίκες από το δικαίωμα του αυτοπροσδιορισμού και “προάγει την αγνωμοσύνη του ζευγαριού”. Κάτι που μοιάζει λογικό, εάν αναλογισθούμε τον κόπο και τη διαδικασία στην οποία διατίθεται να μπει η παρένθετη μητέρα.

Νομοθεσία για την Παρένθετη Μητρότητα.

Αυτό που είναι σημαντικό να ελέγξουμε, δεν θα μπορούσε να είναι άλλο από τη νομοθετική προσέγγιση του θέματος που μας απασχολεί. Εκείνο που τέθηκε ως προς διαπραγμάτευση λόγω των κοινωνικών θέσεων που αναφέραμε, ήταν εάν η παρένθετη μητρότητα θα μπορούσε να είναι επ’ αμοιβή. Καθώς αυτό διήγειρε έναν νέο κύκλο περί εμπορευματοποίησης του σώματος της γυναίκας.

Τα δικαστήρια των ΗΠΑ και του ΗΒ που έχουν απασχοληθεί κατά καιρούς με τέτοιες υποθέσεις έφεραν στην επιφάνεια το νομικό ζήτημα “εάν οι γονείς καθορίζονται με κριτήριο το γενετικό υλικό ή αν καθορίζονται με βάση την κυοφορία”. Μέχρι το 1980 ήταν γνωστό πως η μητέρα είναι μια, στις μέρες μας το παιδί που γεννιέται με τη διαδικασία της παρένθετης μητρότητας έχει δύο μητέρες, τη βιολογική και τη κυοφορούσα. Μερικά από τα προβλήματα που συνάντησαν τα δικαστήρια ήταν σε περιπτώσεις όπου:

Η παρένθετη μητέρα λόγου συναισθηματικού δεσμού με το έμβρυο αρνούνταν να το παραδώσει στους γονείς. Επακόλουθο τούτου είναι η ανάγκη για προσδιορισμό της συγγένειας και του προσδιορισμού του προσώπου που θα ασκεί τη γονική μέριμνα.
Το ζευγάρι το οποίο ανέτρεξε στη μέθοδο της παρένθετης αρνείται να παραλάβει το μωρό λόγω κάποιας αναπηρίας ή κάποιου άλλου ζητήματος.

Ο προβληματισμός οικονομικής εκμετάλλευσης της παρένθετης μητρότητας, σαφώς και απασχόλησε το νομικό περιβάλλον. Εφόσον γυναίκες εύρωστες θα μπορούσαν πολύ εύκολα να πείσουν άλλες γυναίκες χαμηλότερου μορφωτικού και κοινωνικού επιπέδου να δεχθούν να κυοφορήσουν για λογαριασμό τους. Αυτός είναι ο βασικός λόγος για τον οποίο οι χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ήταν επιφυλακτικές ως προς τη νομιμοποίηση της αμοιβής στη διαδικασία της παρένθετης μητρότητας.

Στην Ελλάδα νόμιμη είναι μόνο η αλτρουιστική παρένθετη μητρότητα, η οποία είναι πιο αποδεκτή όταν για το ρόλο της παρένθετης μητέρας παρουσιάζεται κάποιο συγγενικό πρόσωπο. Εδώ θα πρέπει να τονίσουμε πως ο κίνδυνος να επηρεαστεί η ψυχολογία του συγγενικού προσώπου είναι πιο πιθανός, καθώς το παιδί θα υπάρχει στην καθημερινότητα του και θα έχουν άμεση σχέση. Παρ’ όλα αυτά δεν είναι λίγες οι αποφάσεις που έχουν δοθεί στη περίπτωση παρουσίασης φιλικής σχέσης ανάμεσα σε μια Ελληνίδα και μια αλλοδαπή γυναίκα. Η αλτρουιστική μέθοδος έχει υποστηριχθεί ότι απέχει πολύ από την επ’ αμοιβή, αυτό συμβαίνει διότι η παρένθετη μητέρα δεν περιορίζεται στη χρηματική αμοιβή αλλά την ηθική ικανοποίηση ότι έκανε μια πράξη αγάπης και βοήθησε οικεία πρόσωπα να αποκτήσουν ένα παιδί (Παπαρηγοπούλου-Πεχλιβανίδη, 2017).

Σε πολλές χώρες όμως, όπως η Αμερική που πλέον υπάρχουν γραφεία που υπάγονται οι παρένθετες μητέρες και αναγνωρίζεται ως επάγγελμα, έχει αποδειχθεί πως η συνύπαρξη του αλτρουισμού με την χρηματική αμοιβή δεν είναι κάτι ουτοπικό. Καθώς στην Αμερική η ελευθερία της αναπαραγωγής συνάγεται από το δικαίωμα αυτοκαθορισμού.

Αν και στις Ευρωπαϊκές χώρες τα ατομικά δικαιώματα των Συνταγμάτων βασίζονται στην Γαλλική επανάσταση και τη φιλοσοφία του Ρουσσώ, πιο συγκεκριμένα στη Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Πολίτη 1987 αναφέρεται ότι «Η ελευθερία συνίσταται στο να μπορεί κανείς να κάνει ο,τιδήποτε δεν βλάπτει τον άλλο: έτσι η άσκηση των φυσικών δικαιωμάτων δεν έχει άλλα όρια παρά μόνον εκείνα που εξασφαλίζουν στα άλλα μέλη της κοινωνίας την απόλαυση των ίδιων δικαιωμάτων..». Στον ελληνικό χώρο δεν έχει κατοχυρωθεί κάποιο ειδικό δικαίωμα που να αναφέρεται στην αναπαραγωγή. Η απόφαση για το αν κάποιος θα κάνει παιδί υπάγεται στο σχετικό νόμο περί Ελευθερίας Έκφρασης της Προσωπικότητας και δεν διασφαλίζει κάτι πέραν του βασικού “Δικαίωμα αναπαραγωγής ή δικαίωμα απόκτησης φυσικών απογόνων νοείται το δικαίωμα του ατόμου να αποφασίσει αν και πότε θα αποκτήσει παιδιά” (Αγαλλοπούλου, 2002).

Η αναζήτηση τρόπων για τη καταπολέμηση της ατεκνίας είναι μια διαχρονική κατάσταση που έχει εμφανιστεί σε όλες τις κοινωνίες. Η υποκατάσταση της μητρότητας δεν είναι κάτι καινούριο ως κοινωνικό φαινόμενο και σαφώς δεν εμφανίστηκε με την εξέλιξη της βιοϊατρικής. Οι επικριτές των νέων μεθόδων αναπαραγωγής, δεν ανησυχούν τόσο για το μέλλον των εμβρύων, όσο για τις κοινωνικές και νομικές μεταβολές που θα επιφέρουν. Σε παλαιότερες εποχές η γυναίκα δεν συναισθάνονταν την ανάγκη να αποκτήσει παιδί όπως σήμερα, ήταν κάτι αυτονόητο και δεν υπήρχε η πολυτέλεια της ώριμης και συνειδητής επιλογής για τεκνοποίηση. Στη περίπτωση που μια γυναίκα δεν μπορούσε να κάνει παιδί υπήρχε κοινωνική κριτική και απομόνωση, διότι πλέον δεν κατείχε καμία αξία. Στις μέρες μας τα προβλήματα υπογεννητικότητας αποτελούν παρελθόν, όπως και η θέση που αποδίδονταν στη γυναίκα σχετικά με αυτό το ζήτημα.

Η μητρότητα είναι ένα ζήτημα που αφορά αποκλειστικά τις γυναίκες, όπως αντίστοιχα η πατρότητα αφορά τους άνδρες. Κατά τη γνώμη μου το ερώτημα εάν η παρένθετη μητρότητα υποβαθμίζει, εμπορευματοποιεί και αμαυρώνει το σώμα και την υπόσταση της γυναίκας, είναι κάτι που δεν μπορεί να απαντηθεί με φιλοσοφικές συζητήσεις αλλά με κρατικές παρεμβάσεις για τον τρόπο με τον οποίο θα εφαρμοστεί η διαδικασία. Πιο συγκεκριμένα η αυτοδιάθεση του γυναικείου σώματος και η συνειδητή επιλογή της γυναίκας να γίνει παρένθετη μητέρα είναι καθόλα ηθική, εφόσον υπόκειται στα ανθρώπινα δικαιώματα περί ελευθερίας. Αυτό είναι το σημείο στο οποίο θα πρέπει να εστιάσουμε, ώστε να αποτραπεί η οποιαδήποτε ανωτέρα βία για τη λήψη μιας τέτοιας απόφασης.

Αντιθέτως με το να κρίνουμε και να επιπλήττουμε την απόφαση ενός ανθρώπου να γίνει γονέας, παρεμβαίνουμε στις ελευθερίες και τα δικαιώματα του. Η συνεχής προσπάθεια της κοινωνίας και της Εκκλησίας να υποβαθμίζει τη γυναίκα και να της στερεί τα δικαιώματα της έμμεσα ή άμεσα σίγουρα δεν χαρακτηρίζεται ως ηθικά ορθό. Ίσως θα έπρεπε να αναρωτηθούμε γιατί υπάρχουν αυτές οι παρεμβάσεις σε τόσο προσωπικά και ευαίσθητα θέματα από ανθρώπους που δεν έχουν καμία ιατρική ή σχετική εξειδίκευση επαυτών. Είναι ηθικό και ασφαλές; ή στη πραγματικότητα αποτελεί κίνδυνο για τη Δημόσια Υγεία;

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ.

Αγαλλοπούλου Π. (2002). Παρένθετη Μητρότητα στην Ιατρική Υποβοήθηση στην Ανθρώπινη Αναπαραγωγή και Αστικό Δίκαιο.

Αγαλλοπούλου Π. (2014). Ιατρική ευθύνη και Βιοηθική: Σύγχρονες προσεγγίσεις και πρακτικές του μέλλοντος.

Βάντσος Χ. (2002). Θέματα Ποιμαντικής Ψυχολογίας. Τευχ Α’.

Παπαρρηγοπούλου Πεχλιβανίδη Π. (2017). Το Δημόσιο Δίκαιο Της Υγείας. Β’ έκδοση.

Τσινόρεμα Σ., Κίτσος Λ. (2019) Θέματα Βιοηθικής. H ζωή, η κοινωνία και η φύση μπροστά στις προκλήσεις των Βιοεπιστημών.