“Το Παράδοξο της Εργασίας”
Το Νοέμβριο και το Δεκέμβριο του 1853, δημοσιεύεται μια από τις πιο αινιγματικές ιστορίες της παγκόσμιας λογοτεχνίας: «Bartleby, the Scrivener». Γραμμένη από τον ασύγκριτο Αμερικανό συγγραφέα Herman Melville, η ιστορία εκτυλίσσεται στο κέντρο της Νέας Υόρκης όπου ισχυρές πολιτικές αναταραχές, διαδηλώσεις και μαζικές συναντήσεις εισάγουν το ζήτημα των εργασιακών ανισοτήτων και της εκμετάλλευσης. Η περίοδος αυτή χαρακτηρίζεται από αυξανόμενη κοινωνική διαστρωμάτωση και δριμείς διαχωρισμούς στον εργασιακό χώρο στα πλαίσια ενός αναπτυσσόμενου βιομηχανικού και εμπορικού κέντρου. Βαθμιαία αναδύεται μια ιδεολογική πάλη ανάμεσα στη μισθωτή εργασία και στο κεφάλαιο, με ορισμένους να υπογραμμίζουν τους λανθάνοντες κινδύνους της ελεύθερης οικονομίας και της συγκέντρωσης του κεφαλαίου στα χέρια λίγων.
Μια μαρξιστική ανάγνωση της νουβέλας ερμηνεύει τη φύση και το χώρο εργασίας ως άκρως περιοριστικό, απάνθρωπο, συχνά συγκρινόμενο με το κελί μιας φυλακής. Αφηρημένες έννοιες όπως η ατομική βούληση, η ελευθερία, η δικαιοσύνη και το κίνητρο εξετάζονται μέσα από τη μελαγχολική φιγούρα του Bartleby, ένα «υπόλειμμα» του Αμερικανικού Ονείρου και του αυτοδημιούργητου ανθρώπου (the self-made man). Η παθητική αντίσταση του χαρακτήρα και η, μάλλον, πατροναριστική συμπεριφορά του εργοδότη χρήζουν πολυεπίπεδων αναλύσεων, καθώς ο ίδιος ο συγγραφέας ποτέ δεν προσδιόρισε το αίτιο πίσω από την περίφημη φράση «Θα προτιμούσα όχι».
Αρχικά, λοιπόν, ο Bartleby αρνείται τη συμμετοχή σε κάθε μορφή εμπορίου (παραγωγή, διανομή και κατανάλωση). Αρνείται να φάει, να δουλέψει, να λάβει το μισθό του, ακόμη και να εγκαταλείψει ολοκληρωτικά το επάγγελμα. Προβάλλοντας αντίσταση στα κυκλώματα ανταλλαγής, ο νεαρός γραφιάς δηλώνει κάθετη απροθυμία να γίνει μέρος της οικονομίας, των συναλλαγών, της σταθερής ροής χρημάτων και των καπιταλιστικών κανόνων. Μόλις το αφεντικό του τού προτείνει να εργαστεί ενδεχομένως ως bartender ή ως χρεοσυλλέκτης, εκείνος δηλώνει με δυσαρέσκεια πως «Αυτό δε θα μου άρεσε καθόλου. Παρόλα αυτά, όπως προανέφερα, δεν έχω κάτι συγκεκριμένο κατά νου» (σ. 25). Αυτόματα, λοιπόν, μετατρέπεται σε ένα περιττό υποκείμενο, έναν φυγόπονο υπάλληλο, έναν αντιήρωα στο παιχνίδι του καπιταλισμού, συνθλίβοντας τη λογική του κεφαλαίου. Ακόμη και όταν οδηγείται στη φυλακή, ο Bartleby «επιλέγει τη δική του εκδοχή μη συμμετοχής στο εμπόριο» (Reed, 2004, σ. 259) κάτι που τελικά οδηγεί στον άδοξο θάνατό του.
Η ιστορία βρίθει από συμβολισμούς και υπομνήματα που θα μπορούσαν να συσχετιστούν με την έλλειψη σκοπού, την εγκατάλειψη των προσδοκιών, την κοινωνική απόσυρση και τον ψυχογενή θάνατο. Όλα ξεκίνησαν όταν ένας ευκατάστατος δικηγόρος αποφάσισε να προσλάβει κάποιο άτομο για το ρόλο του γραφέα. Η καθημερινότητα ενός γραφέα ήταν η πιστή αναπαραγωγή εγγράφων και έπειτα η επανεξέταση αυτών με σκοπό να επαληθευτεί η ακρίβεια των αντιγραμμένων κειμένων. Εν ολίγοις, ο Bartleby αντέγραφε ακατάπαυστα πρωτότυπα κείμενα άλλων, όμοια με ένα φωτοτυπικό μηχάνημα. Σύμφωνα με τον Bendassolli (2022), ψυχολόγος και ερευνητής σε θέματα κοινωνικής ψυχολογίας και εργασίας, η σχέση σκοπού και δουλειάς αποτελείται από δύο όψεις. Η πρώτη όψη αφορά τη σειρά των πράξεων (sequence of actions) που πρέπει να ακολουθηθούν για την πραγματοποίηση του σκοπού (το πώς). Η δεύτερη όψη σχετίζεται με τις ανθρώπινες προθέσεις, την κοινωνική σημασία και τους κοινωνικούς σκοπούς (σ. 328). Εδώ κρύβεται το γιατί πίσω από κάθε σειρά πράξεων καθώς και οι μοναδικοί λόγοι που τελικά οδηγούν ένα άτομο στην επιλογή συγκεκριμένης καριέρας. Όταν κάποιος δηλώνει, «Πρέπει να διαθέτω παρατηρητικότητα, ικανότητα γρήγορης γραφής και ευανάγνωστο γραφικό χαρακτήρα» αναφέρεται στον αντικειμενικό σκοπό και στις ρεαλιστικές απαιτήσεις του επαγγέλματος ενός γραφέα. Από την άλλη, μια δήλωση όπως «Θέλω να γίνω ένας εξαιρετικός γραφέας» αδυνατεί να συνδεθεί πραγματικά με το σύνολο των πράξεων που οδηγούν σε αυτό το αποτέλεσμα. Το δεύτερο ονομάζεται από τον Bendassolli (2022) ως υπερ-γενικευμένο σύμβολο (hyper-generalized sign).
Το πρώτο διάστημα, ο Bartleby εκπληρώνει με επιτυχία το καθήκον της αντιγραφής νομικών εγγράφων καθώς φαίνεται να διαθέτει όλα τα αντικειμενικά προσόντα για το ρόλο του γραφέα. Ακολουθεί με επιμέλεια τη σειρά των πράξεων που σχετίζονται με την απόδοση αυτού του σκοπού. Σταδιακά, αρνείται όλο και περισσότερες από τις δουλειές που απαιτεί η θέση του. Καταλήγει να κοιτά αδιάφορα τον τούβλινο τοίχο που υψώνεται αλαζονικά έξω από το παράθυρο του γραφείου του. Το γεγονός πως ο Bartleby πληροί τις προϋποθέσεις για την αξιοποίηση της θέσης του γραφέα δεν ισοδυναμεί με την πνευματική του ολοκλήρωση ή ικανοποίηση. «Ο προσδιορισμός του σκοπού θίγει ευρύτερες έννοιες όπως το πως καταλαβαίνουμε την ελευθερία, τη δικαιοσύνη και τη συλλογική διαβίωση» (Bendassolli. 2022, σ. 339). Κάθε ανθρώπινη δραστηριότητα συνοδεύεται από ένα βαθύτερο κοινωνικό κίνητρο, το οποίο συνήθως μετουσιώνεται σε μια τελική εικόνα σε συγκεκριμένες συνθήκες˙ αυτό συμβαίνει «επειδή αναφερόμαστε σε έναν αποδέκτη εκτός από τον εαυτό μας» (σ. 331) Ένας μηχανικός, για παράδειγμα, επιλέγει να χτίζει σπίτια όχι μονάχα για προσωπική χρήση, αλλά και για να στεγάσει μελλοντικά οικογένειες κτλ. Ένας δάσκαλος αφιερώνει χρόνο για να μοιράσει γνώση και να μεταλαμπαδεύσει αξίες, εφοδιάζοντας τους νέους με πληροφορίες ώστε να γεννηθούν πιο ταλαντούχοι δάσκαλοι, μηχανικοί, επιστήμονες κ.ο.κ.
Ποιο είναι όμως το κίνητρο του Bartleby; Το γιατί πίσω από την ακατάπαυστη αντιγραφή; Οι περισσότερες εργασίες (αν όχι όλες) χαρακτηρίζονται από έναν βαθμό επανάληψης. Αυτός ο κυκλικός και ακλόνητος χαρακτήρας της εργασιακής καθημερινότητας προκαλεί συχνά επαγγελματική εξουθένωση, καθιστώντας τις μέρες και τους μήνες πληκτικούς, σταδιακά μετατρεπόμενους σε βαρίδια στις πλάτες της ατομικής εξέλιξης. Ο Melville, ωστόσο, δε συζητά απλώς τις συνέπειες μιας εξαντλητικής ρουτίνας. Το επάγγελμα του γραφέα χρησιμοποιείται αλληγορικά καθώς ο Bartleby βιώνει την παντελή έλλειψη καινοτομίας, μιας και η αντιγραφή στη βάση της αντιτίθεται στο ευφάνταστο και στο δημιουργικό. Τα αιτήματα, οι επιθυμίες και οι ενστάσεις ενός εργαζομένου στριμώχνονται κάτω από δεκάδες αντίγραφα ενός μόνο αυθεντικού κειμένου. Πόσες οι περιπτώσεις εκείνων που δυσκολεύονται να αναγνωρίσουν μια πηγή έμπνευσης ή μια ελπιδοφόρα ματιά στο μέλλον μέσω της δουλειάς τους; Πόσο τυχαία είναι η αυξανόμενη προτίμηση για απομακρυσμένη εργασία και η ανάγκη για work-life balance; Σαφώς η εντυπωσιακή έλλειψη σκοπού που χαρακτηρίζει το Bartleby δε συγκρίνεται με κάποιον που απλά επιθυμεί ένα υβριδικό μοντέλο εργασίας. Η ισορροπία, ωστόσο, μεταξύ προσωπικού και επαγγελματικού βίου ενδέχεται να ευνοεί τη σχέση σκοπού και δουλειάς.
Η δοκιμασία του Σίσυφου συνάδει με το μαρτύριο του Bartleby ως προς τον πνευματικό αγώνα, την άνευ νοήματος επανάληψη και την άχαρη, μονότονη απασχόληση. Στο μύθο του Σίσυφου, ωστόσο, o Albert Camus αναφέρει πως τη στιγμή που ο βράχος πέφτει από τον ψηλό λόφο, ο Σίσυφος μπορεί να σκεφτεί ελεύθερα τον τρόπο με τον οποίο θα σπρώξει το πελώριο βράχο και πάλι στην κορυφή. Ακόμη και φανταστικά, ο Σίσυφος ασκεί την ελευθερία του, τη βούλησή του, «σπάζοντας τη συμμετρία της αιώνιας επιστροφής του» (Bendassolli, 2022, σ. 330). Ο Bartleby, όμως, παύει να αναζητά νόημα στον κόσμο. Όμοια με μια αντιγραφική μηχανή, ο ανέστιος γραφέας φαίνεται να είναι καταδικασμένος σε μια μορφή πνευματικής υποταγής. Η σπουδαιότητα της επαγγελματικής ταυτότητας κρίνεται στην επίδραση της στον ανθρώπινο ψυχισμό. Η έμπνευση, το κίνητρο και η στοχοθέτηση διατηρούν τη συνείδηση ενός εργαζόμενου άγρυπνη, ενώ η έλλειψη αυτών ματαιώνουν σταδιακά τη δράση και την ενέργεια, καθιστώντας την εργασία μια μορφή φοβερής τιμωρίας.
Βιβλιογραφία
- Bendassolli, P. F. (2022). Work and purpose: A return to Sisyphus and Bartleby. Culture & Psychology, 28(3), 327–341. https://doi.org/10.1177/1354067X211047444
- Felheim, M. (1962). Meaning and Structure in “Bartleby.” College English, 23(5), 369–376. https://doi.org/10.2307/373809
- Kuebrich, D. (1996). Melville’s Doctrine of Assumptions: The Hidden Ideology of Capitalist Production in “Bartleby.” The New England Quarterly, 69(3), 381–405. https://doi.org/10.2307/366781
- Reed, N.C. (2004). The Specter of Wall Street: “Bartleby, the Scrivener” and the Language of Commodities. American Literature 76(2), 247-273. https://www.muse.jhu.edu/article/169231
- Rossi, G. (2021). “I Would Prefer Not To”: A Lawyer Facing the Irresponsible Power. Pólemos, 15(2), 221-239. https://doi.org/10.1515/pol-2021-2015
Ο Αρθρογράφος
