«ΤΑ ΞΕΝΙΚΑ ΚΟΜΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΝΕΟΤΕΡΗ ΕΛΛΑΔΑ»

Τα ξενικά κόμματα στην Νεότερη Ελλάδα

“Εισαγωγή”:

Τα τρία πρώτα ελληνικά κόμματα έφεραν το όνομα της Μεγάλης Δύναμης της οποίας τα συμφέροντα εξυπηρετούσαν. Άρχιζαν να σχηματίζονται μετά τον δεύτερο εμφύλιο πόλεμο στο στρατόπεδο των νικητών, δηλαδή των νησιωτών. Συγκεκριμένα, κατά το 1825, ιδρύθηκαν το αγγλικό κόμμα από τον Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο και το γαλλικό κόμμα από τον Ιωάννη Κωλέττη. Γύρω από αυτά τα δύο κόμματα, καθώς και από το ρωσικό κόμμα εκ των υστέρων, οι πληρεξούσιοι συσπειρώθηκαν στην Γ’ Εθνοσυνέλευση της Τροιζήνας το 1827.

Τα ονόματα των τριών κομμάτων υπονοούσαν ότι επρόκειτο για κέντρα εξυπηρέτησης των συμφερόντων των Μεγάλων Δυνάμεων στον ελλαδικό χώρο. Όμως, μια θεωρία υποστηρίζει ότι βασικός πυρήνας των κομμάτων ήταν οι ευνοούμενοι των ξένων προξενείων στην Οθωμανική αυτοκρατορία. Ειδικότερα, προσδοκούσαν να εξασφαλίσουν μετεπαναστατικά εύκολη προσωπική ανέλιξη και προστασία από τους αντιπάλους τους.

Εν ολίγοις, τα «ξενικά» κόμματα ήταν τρεις άτυποι κομματικοί οργανισμοί των οποίων ο κάθε ηγέτης είχε συμπάθεια σε μία από τις τρεις Μεγάλες Δυνάμεις και πίστευε ότι με την αρωγή τους θα μπορούσε να εξελιχθεί και να αναβαθμιστεί οικονομικά και κοινωνικά, μετά την απελευθέρωση από τους Οθωμανούς.

“Το αγγλικό κόμμα”:

Ως προς την εξωτερική πολιτική, το αγγλικό κόμμα πίστευε ότι θα μπορούσε να εξασφαλίσει εγγυημένα σύνορα ελληνικού κράτους μόνο με την υποστήριξη της Αγγλίας και τη σταδιακή διάλυση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Επιπλέον, επεδίωκε τόσο τη στρατιωτική όσο και τη πολιτική πρωτοκαθεδρία της Αγγλίας στη λεκάνη της Μεσογείου. Παρόλα αυτά, η Αγγλία δεν συμμεριζόταν αυτές τις θέσεις του αγγλικού κόμματος. Επιθυμούσε την εδαφική ακεραιότητα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Ωστόσο, ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος, ιδρυτής και αρχηγός του αγγλικού κόμματος, πίστευε ότι η Αγγλία θα συμμαχούσε με την Ελλάδα αργά ή γρήγορα καθώς η ίδρυση ανεξάρτητου ελληνικού κράτους θα αποτελούσε φραγμό στα επεκτατικά σχέδια της Ρωσίας. Για αυτό τον λόγο, η Ελλάδα έπρεπε να πείσει την Αγγλία ότι άξιζε την συμμαχία και την εμπιστοσύνη της. Δηλαδή, έπρεπε να έχει ειρηνική συμπεριφορά απέναντι στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και να δείχνει ενδιαφέρον για την εσωτερική της ανασυγκρότηση. Ακόμα και ο Μέττερνιχ, ο αυστριακός καγκελάριος, ήταν σύμφωνος με αυτή τη τακτική της Ελλάδας αν και ήταν ανέκαθεν εχθρός της Ελληνικής Επανάστασης.

Επιπροσθέτως, το αγγλικό κόμμα υιοθετούσε το αγγλικό πρότυπο διακυβέρνησης της εξουσίας, το οποίο ενθάρρυνε το κοινοβουλευτικό αντιπροσωπευτικό σύστημα και τη διάκριση των εξουσιών. Ακόμη, υποστήριζε την ύπαρξη γραπτού συντάγματος. Ο Μαυροκορδάτος θεωρούσε ότι το σύνταγμα ήταν η τελευταία πράξη μιας σειράς εσωτερικών μεταρρυθμίσεων. Έτσι ο Μαυροκορδάτος διατύπωσε το 1837 ότι για να υπάρξει σύνταγμα στο ελληνικό κράτος, έπρεπε πρώτα να λυθούν τα εξής ζητήματα:

η βελτίωση της τοπικής αυτοδιοίκησης
η συγκρότηση εθνικών ένοπλων δυνάμεων
η αύξηση των ορκωτών Δικαστηρίου και του Συμβουλίου της Επικρατείας
η ανεξαρτησία της δικαιοσύνης
η ελευθεροτυπία

Τέλος, οπαδοί του αγγλικού κόμματος ήταν κατά κόρον έμποροι, πρόκριτοι, στρατιωτικοί, εφοπλιστές και απόφοιτοι Ευρωπαϊκών πανεπιστημίων. Με άλλα λόγια ήταν όσοι απάρτιζαν την αστική τάξη, η οποία επιθυμούσε την δημιουργία ενός κράτους δικαίου, ώστε να διασφαλίσει τις περιουσίες και τα συμφέροντά της. Στον αντίποδα, οι έννοιες της προόδου και της εξέλιξης που πρέσβευε σθεναρά το αγγλικό κόμμα, ήταν άγνωστες στον αγροτικό πληθυσμό.

“Το γαλλικό κόμμα”:

Οι ιδέες του γαλλικού κόμματος καρποφορούσαν ανάμεσα σε αρματολούς, κλέφτες και οπλαρχηγούς της Στερεάς Ελλάδας. Πιο συγκεκριμένα, πολλοί πολεμιστές της Ελληνικής Επανάστασης έγιναν είτε ληστές είτε καπετάνιοι. Δηλαδή, βρίσκονταν ανάμεσα στην παρανομία και την νομιμότητα. Οι πρώτοι δεν ήθελαν να είναι μέρος του νεοϊδρυθέντος ελληνικού κράτους. Για αυτό τον λόγο, πραγματοποιούσαν συνεχώς ταραχές στα σύνορα. Πίστευαν ότι με την ένταξη τους στο γαλλικό κόμμα, θα μπορούσαν να εξασφαλίσουν την υλική τους αποκατάσταση, ως ένδειξη τιμής για τις πολεμικές υπηρεσίες που προσέφεραν στην διάρκεια του Αγώνα. Αντιπροσωπευτικό παράδειγμα αποτελούσε ο Ιωάννης Μακρυγιάννης, ο οποίος προσδοκούσε από τους Βαυαρούς την διανομή των εθνικών γαιών μεταξύ των αγωνιστών της ελευθερίας. Μετά τον θάνατο του Ιωάννη Καποδίστρια το 1831, το γαλλικό κόμμα κέρδιζε όλο και περισσότερους οπαδούς από τα νησιά και από όλες σχεδόν τις επαρχίες της Πελοποννήσου.

Κάποιες από τις ποικίλες πολιτικές ιδέες που συνέδεαν τους οπαδούς του γαλλικού κόμματος ήταν:

ο πολεμικός ενθουσιασμός
η μη κατανόηση διπλωματίας για τον καθορισμό των συνόρων
η κωμική υπερεκτίμηση των δυνάμεων τους
η επιθυμία τους να συνεχίσουν τον πόλεμο μέχρι να απελευθερώσουν όλα τα εδάφη με ελληνικό πληθυσμό από τον Οθωμανικό ζυγό.

Το γαλλικό κόμμα έμεινε ευρέως γνωστό για την θέση που διατύπωσε περί της Μεγάλης Ιδέας. Εκφράστηκε για πρώτη φορά από τον Ιωάννη Κωλέττη, ηγέτη του γαλλικού κόμματος στην Εθνοσυνέλευση του 1843 για το ζήτημα περί αυτοχθόνων και ετεροχθόνων. Ειδικότερα, υποστήριζε ότι το ελληνικό κράτος ήταν μόνο ένα μικρό και φτωχό τμήμα του βασιλείου της Ελλάδας. Το πιο εύρωστο και πλούσιο κομμάτι του βρισκόταν υπό Οθωμανική κατοχή. Επί παραδείγματι, υπήρχαν Έλληνες στα Ιωάννινα, στη Θεσσαλονίκη, στις Σέρρες, στη Σάμο, στη Κρήτη, στη Κωνσταντινούπολη κλπ. Επομένως, έπρεπε να διατεθούν όλες οι Δυνάμεις του Έθνους όχι μόνο για να συσφιχθούν οι δεσμοί με τους Έλληνες ομογενείς, αλλά και για να απελευθερωθεί αυτό το σημαντικό τμήμα και να ενταχθεί στο ελληνικό κράτος. Λόγω της επεκτατικής πολιτικής περί αλύτρωτων πατρίδων, το γαλλικό κόμμα ονομάστηκε και «εθνικό».

Ως προς τα θέματα πρακτικής πολιτικής, το γαλλικό κόμμα υποστήριζε:

τη συνταγματική κατοχύρωση των δικαιωμάτων του έθνους απέναντι στον ξένο μονάρχη
την εγκαθίδρυση μιας ισχυρής εκτελεστικής εξουσίας κατά το πρότυπο της Εθνικής Συνέλευσης της Τροιζήνας.

Ως προς την εσωτερική πολιτική, η θέση του κόμματος ήταν ασαφής και αχανής. Εξίσου μετέωρη ήταν και η θέση του ως προς τη συνταγματική δέσμευση της κρατικής εξουσίας και την ισχυρή θέση του μονάρχη στην διακυβέρνηση της εξουσίας.

Επιπλέον, πρέπει να τονιστεί το γεγονός ότι οι οπαδοί του γαλλικού κόμματος είχαν σχηματίσει μια ιδεατή εικόνα για την Γαλλία εφόσον την θεωρούσαν φυσικό τους σύμμαχο. Ειδικότερα, είχαν ρομαντικοποιήσει σε μεγάλο βαθμό την Γαλλική Επανάσταση του 1789, τις φιλελεύθερες ιδέες που η ίδια πρέσβευε και τον εθνικισμό που διατύπωσε ο Ναπολέοντας. Επίσης, η Γαλλία ήταν η μόνη χώρα που ήταν λιγότερο αναμεμειγμένη με τα ελληνικά πράγματα. Ήταν πρόθυμη να βοηθήσει το ελληνικό κράτος χωρίς να βλάψει τα συμφέροντά της. Δεν δραστηριοποιήθηκε στα ζητήματα της Ανατολικής Μεσογείου όπως έκαναν η Αγγλία και η Ρωσία, ούτε έδωσε ποτέ δικαιώματα στην Ελλάδα.

Όμως στην πραγματικότητα, η κατάσταση στην Γαλλία ήταν εντελώς διαφορετική από αυτή που παρουσίαζε το γαλλικό κόμμα. Συγκεκριμένα από το 1820 και μετά, η ελευθεροτυπία στην Γαλλία είχε περιοριστεί δραματικά. Επίσης, ο βασιλιάς Κάρολος Ι’ πολεμούσε μαχητικά τους Ισπανούς επαναστάτες και τους εξτρεμιστές. Επομένως, όλα δείχνουν ότι οι Γάλλοι δεν είχαν διατηρήσει καμία από τις φιλελεύθερες ιδέες της Γαλλικής Επανάστασης.

“Το ρωσικό κόμμα”:

Οι ιδεολογικές και προγραμματικές θέσεις του ρωσικού κόμματος παρουσίαζαν συνοχή σε αντίθεση με τη συγκεχυμένη ιδεολογία και την ασάφεια του γαλλικού κόμματος. Επί παραδείγματι, υπολόγιζαν σε μια μακροπρόθεσμη εξωτερική πολιτική η οποία θα αποτελούσε πρότυπο για την οργάνωση του κράτους. Όμως, η βάση της πολιτικής του κόμματος έπρεπε να αναζητηθεί στο πλαίσιο της εσωτερικής πολιτικής και όχι στη διπλωματία. Γενικότερα, το κόμμα των «Ναπαίων» δεν έχανε την ευκαιρία να προβάλλει την συντηρητική του στάση. Το κυριότερο θεμέλιο της κοινωνικής τάξης ήταν η θρησκεία από την οποία προκύπταν η πολιτική ηθική και τα κριτήρια νομιμότητας της εξουσίας.

Μερικές ακόμη θέσεις του κόμματος ήταν ο φόβος για τους καθολικούς ιεραπόστολους και για τους ξένους, η απόρριψη του κοσμοπολιτισμού και της ελευθερίας, ειδικά όταν εκείνη ταυτιζόταν με την απομάκρυνση από τις παραδόσεις. Επίσης, το κόμμα διατύπωνε τις απόψεις του κατά του Διαφωτισμού, της δυτικής παιδείας και των επιστημών και εξέφραζε συνεχώς τα παράπονα του για την κακή κατάσταση της Εκκλησίας λόγω της εξέγερσης. Δεν πρέπει να παραληφθεί ότι το κόμμα ήταν κατά της Βαυαρικής αντιβασιλείας, των Φαναριώτων και των ετεροχθόνων. Συγκεκριμένα, ήθελαν ο Όθωνας να αναλάβει την εξουσία όταν θα ενηλικιωνόταν. Όταν όμως έγινε βασιλιάς και δεν ανταποκρίθηκε στις απαιτήσεις των οπαδών του ρωσικού κόμματος, εκείνοι ζήτησαν παραχώρηση γραπτού Συντάγματος ώστε να περιορίσει κάποιες από τις αρμοδιότητες του Όθωνα.

Ως προς την άποψη ότι «κάθε εκκλησία ενός αυτόνομου κράτους πρέπει να είναι αυτοκέφαλη», η Ρωσία δεν την δεχόταν και ζητούσε συνεχώς διαπραγματεύσεις με το Πατριαρχείο. Την ίδια άποψη υιοθέτησε και το κόμμα των «Ναπαίων» ασκώντας έντονη αντιπολίτευση σε αυτό το ζήτημα.

Εν ολίγοις, το ιδεολογικό τρίπτυχο του κόμματος ήταν: θρησκευτική προσήλωση, πατρική βασιλεία και αληθής και εθνική ευημερία.

Οπαδοί του ρωσικού κόμματος ήταν όσοι είχαν υποφέρει από τους πολέμους, την αναρχία, τις εσωτερικές αντιπαραθέσεις και τους εμφυλίους πολέμους. Ήταν κατά κόρον κάτοικοι των χωριών και των επαρχιών, αντάρτες, ακτήμονες, χαμηλόβαθμοι αξιωματικοί της Πελοποννήσου και χαμηλόβαθμοι δημόσιοι υπάλληλοι. Επιθυμούσαν την ηγετική θέση της Εκκλησίας καθώς μόνο αυτή μπορούσε να διασφαλίσει την καθαρότητα της πίστης σε συνεργασία με το Πατριαρχείο της Κωνσταντινούπολης. Επίσης, κάποιοι πολιτικοί του κόμματος πίστευαν ότι εκείνοι γνώριζαν τα προβλήματα του τόπου τους καλύτερα από τον λαό. Για αυτό κατά την γνώμη τους έπρεπε οι ίδιοι να κυβερνήσουν για να διαφυλάξουν την ενότητα του έθνους. Αυτοί οι πολιτικοί ήταν κυρίως αντισυνταγματικοί και δρούσαν κατά της πολυφωνίας.

Ο Ιωάννης Καποδίστριας ήταν ο πρώτος Κυβερνήτης της Ελλάδας και «εκλεκτός» των Μεγάλων Δυνάμεων. Στήριζε τις απόψεις περί διάκρισης των εξουσιών και περί εδραίωσης της «κυριαρχίας εις το έθνος». Επίσης πίστευε ότι η Ελλάδα του 1828 δεν ήταν ώριμη για συνταγματικό πολίτευμα. Αντί αυτού, έπρεπε να προηγηθούν:

η απελευθέρωση από τον Οθωμανικό ζυγό
η διεθνής αναγνώριση του νεοϊδρυθέντος κράτους
ο καθορισμός των συνόρων του
η διανομή των γαιών
η πνευματική και ηθική βελτίωση των ανθρώπων

Αν και ήταν στενά συνδεδεμένος με την Ρωσία, ο Καποδίστριας δεν στηρίχτηκε μονάχα σε αυτή. Αντίθετα, ζητούσε συχνή οικονομική βοήθεια από την Γαλλία για την ανόρθωση του κράτους. Επί παραδείγματι, ο Καποδίστριας έλαβε δάνειο ύψους εξήντα εκατομμυρίων φράγκων υπό την εγγύηση όχι μόνο της Ρωσίας αλλά και της Γαλλίας.

Ως προς την άποψη του Καποδίστρια περί δανείων, ισχυριζόταν ότι όταν οι Μεγάλες Δυνάμεις εγγυηθούν ή δώσουν υπέρογκα δάνεια, τότε και μόνο θα ερχόταν η πραγματική απελευθέρωση για το ελληνικό κράτος.

“Επίλογος”:

Οι απόψεις των τριών κομμάτων άλλοτε διέφεραν και άλλοτε σύγκλιναν σημαντικά. Παραδείγματος χάρη, στο πλαίσιο της οικονομικής πολιτικής, οι απόψεις των κομμάτων διέφεραν ελάχιστα. Δεν υπήρχαν διενέξεις για διαφορετικές επιλογές σε σχέση με τη κρατική παρέμβαση, τον περιορισμό του κράτους, την οικονομία και τη κοινωνική πολιτική. Όμως, υποχρέωσαν το ελληνικό κράτος να υποθηκεύσει τις πρώην κρατικές τουρκικές γαίες ως εγγύηση για τα επαναστατικά δάνεια και για τα δάνεια του 1832 ύψους εξήντα εκατομμυρίων φράγκων. Γενικότερα, υπήρχαν διαμαρτυρίες για τη διανομή των εθνικών γαιών στην Εθνοσυνέλευση του Άργους το 1832.

Επιπροσθέτως, πρέπει να σημειωθεί ότι υπήρχε σύμπνοια των κομμάτων για υποστήριξη των δραστηριοτήτων της γεωργίας, της βιοτεχνίας, του εμπορίου και της ναυτιλίας. Ως προς τη κοινωνική τάξη πραγμάτων, είχαν θέσει ως στόχο να καταπολεμήσουν το φαινόμενο της ληστείας και να ενθαρρύνουν τη κατασκευή συγκοινωνιακών αρτηριών και την ίδρυση Εθνικής Τράπεζας.

Κλείνοντας, η δράση των ξενικών κομμάτων, παρά τους προγραμματικούς στόχους που προωθούσαν, ήταν εξαιρετικά αμφίβολη και συνεχίζει να είναι μέχρι και στην εποχή μας, διότι εξυπηρετούσαν κατά κόρον πελατειακές σχέσεις. Δεν ήταν κόμματα εθνικού επιπέδου. Επομένως, εξαφανίστηκαν τα ονόματά τους στην Εθνοσυνέλευση της 3^ης Σεπτεμβρίου 1843 και επαναπροσδιορίστηκαν με βάση την τοποθέτηση των βουλευτών στο ζήτημα των ετεροχθόνων.

“Βιβλιογραφία”:

Hering, G. (2012).Τα πολιτικά κόμματα στην Ελλάδα 1821-1936 Α’ τόμος, Αθήνα.
Κωστής, Κ. (2013).Τα κακομαθημένα παιδιά της Ιστορίας: η διαμόρφωση νεοελληνικού κράτους 18^ος-21^ος αιώνας, Αθήνα.
Λούκος, Χ. (2010). Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος Ιστορική Βιβλιοθήκη: Ιδρυτές της Νεότερης Ελλάδας ΤΑ ΝΕΑ, Αθήνα.
Κρεμμυδάς, Β. (2010). Ιωάννης Κωλέττης Ιστορική Βιβλιοθήκη: Ιδρυτές της Νεότερης Ελλάδας ΤΑ ΝΕΑ, Αθήνα.
Λούκος Χ. (2009). Ιωάννης Καποδίστριας Ιστορική Βιβλιοθήκη: Ιδρυτές της Νεότερης Ελλάδας ΤΑ ΝΕΑ, Αθήνα.