“Ο ΤΕΤΡΗΜΕΝΟΣ ΠΙΘΟΣ”
Σαράντα εννιά γυναίκες με υδρίες στα χέρια τους γεμίζουν ένα τρύπιο πιθάρι. Αυτό έχεις ως αποτέλεσμα, το νερό να χύνεται έξω από το πιθάρι και το μαρτύριο των γυναικών να καθίσταται αιώνιο. Γιατί όμως ο Πλούτων, ο άρχων του Κάτω Κόσμου τιμώρησε τις συγκεκριμένες γυναίκες και τους όρισε βασανιστήρια ανάλογα με εκείνα του Σισύφου και Ταντάλου; Σημαντικό να αναφερθεί πως ο μύθος των λεγόμενων «Δαναΐδων» αποτέλεσε πηγή έμπνευσης για τραγωδούς, ποιητές, μέχρι και φιλοσόφους.
Α. ΟΙ ΑΠΟΓΟΝΟΙ ΤΟΥ ΒΗΛΟΥ
Ο Αθηναίος ιστορικός, Απολλόδωρος, του 2ου αιώνα π.Χ. στον οποίο αποδιδόταν το έργο Η Βιβλιοθήκη του Απολλοδώρου – αν και πλέον έχει οριστεί ως έργο του Ψευδο-Απολλοδώρου, καθώς δεν είναι σίγουρο σε ποιον ανήκει η γραμματεία – μας δίνει χρήσιμες πληροφορίες ιστορικές και μυθολογικές για τις κόρες του Δαναού/ Δαναΐδες. Όπως αναφέρεται μάλιστα στο Β΄ τόμο της Βιβλιοθήκης (1.4), ο Δαναός υπήρξε ο ένας από τους δύο γιους του Βήλου, μυθικού βασιλιά της Αιγύπτου. Ο πατέρας του τον είχε αναγορεύσει κυβερνήτη της Λιβύης, ενώ τον αδελφό του, τον Αίγυπτο ως βασιλιά της Αραβίας. Ο δεύτερος υπέταξε την χώρα των «Μελαμποδίδων» και την «κόσμησε» ως άρχοντας με το δικό του όνομα, Αίγυπτο. Και οι δύο γιοι του Βήλου κάνοντας γάμο με πλήθος γυναικών απέκτησαν απογόνους. Ο Δαναός μεν απέκτησε πενήντα κόρες και ο αδελφός του δε πενήντα γιους.
Β. ΟΙ ΔΑΝΑΙΔΕΣ ΤΡΕΠΟΝΤΑΙ ΣΕ ΦΥΓΗ
Ωστόσο, ο κυβερνήτης της Λιβύης, φοβούμενος τους ανιψιούς του και μετά από πρόταση της θεάς Αθηνάς έπλευσε μαζί με τις κόρες του με ένα πλοίο μέχρι το Άργος. Αν και ο βασιλιάς του Άργους, Γελάνωρ παρέδωσε, την εξουσία της περιοχής στον Δαναό («ἐντεῦθεν δὲ ἧκεν εἰς Ἄργος, καὶ τὴν βασιλείαν αὐτῷ παραδίδωσι Γελάνωρ ὁ τότε βασιλεύων») σύντομα στο Άργος έφθασε και ο Αίγυπτος με σκοπό να πείσει τον Δαναό να παντρέψει τις πενήντα κόρες του με τους πενήντα γιους του ίδιου (αδελφού του). Ο Δαναός, όπως μας περιγράφει και ο συγγραφέας, αν και δεν είχε λησμονήσει τον λόγο της φυγής από την Λιβύη δέχθηκε να συνάψει γάμο. Μάλιστα πάντρεψε πρώτα τη μεγαλύτερη του κόρη, την Υπερμνήστρα με τον γιο του αδελφού του, Λυγκέα. Ακολούθησαν πολλές παντρειές, κατά τις οποίες νυμφεύτηκαν ο καθένας από τους Αιγυπτιάδες την καθεμιά από τις Δαναΐδες. Μια τέτοια κίνηση του Δαναού φαντάζει παράξενη στα μάτια μας και σίγουρα εγκυμονεί κάτι πιο ζοφερό.
Γ. OI ΑΙΜΑΤΟΒΑΜΜΕΝΕΣ ΚΛΙΝΕΣ
Δεν άργησε να φανερωθεί το σχέδιο του βασιλιά, καθώς ο ίδιος τη νύχτα γάμου των νεόνυμφων όπλισε τις κόρες του με μαχαίρια. (“ἑστιάσας ἐγχειρίδια δίδωσι ταῖς θυγατράσιν”) και τις έστειλε στους γαμπρούς τους. Οι σαράντα εννιά, πιστές στο θέλημα του πατρός τους, φόνευσαν τους συζύγους τους κατά την ερωτική συνεύρεση μαζί τους «αἱ δὲ κοιμωμένους τοὺς νυμφίους ἀπέκτειναν». Μόνο η μεγαλύτερη ηλικιακά, η Υπερμνήστρα δεν θανάτωσε τον σύντροφο της, καθώς ο ίδιος σεβάστηκε την παρθενία της σε αντίθεση με τους υπόλοιπους Αιγυπτιάδες. Οι σαράντα εννιά Δαναΐδες έθαψαν τις κεφαλές των συντρόφων τους και τους κήδευσαν, εκπληρώνοντας έτσι ένα ιερό χρέος. Ο Δαναός για να τιμωρήσει την κόρη του, Υπερμνήστρα, που αθέτησε την υπόσχεση της, την φυλάκισε.
Δ. Η ΥΠΕΡΜΝΗΣΤΡΑ ΑΛΥΣΟΔΕΜΕΝΗ
Σε αυτό το σημείο, συνεχίζει ο Λατίνος ποιητής Οβίδιος, ο οποίος μέσα από το έργο του Ηρωίδες μας παρουσιάζει τον πόνο που αισθανόταν η Υπερμνήστρα από τα συνεχή βασανιστήρια στα οποία την υπέβαλε αδιάλειπτα ο πατέρας της. Ειδικότερα, πρόκειται για την υποτιθέμενη επιστολή της δεσμώτριας Δαναΐδας με παραλήπτη τον σύντροφο της Λυγκέα. Η Υπερμνήστρα, γράφοντας την επιστολή, έχει χαραγμένη ανεξίτηλα στο νου της το μαρτυρικό φονικό των Αιγυπτιάδων και περιγράφει στον αναγνώστη το δίλημμα με το οποίο είχε βρεθεί αντιμέτωπη: να μείνει πιστή στο θέλημα του πατρός της ή να αρνηθεί να διαπράξει αυτό το φοβερό έγκλημα; (“ Saevus, Hypermestra, pater est tibi; iussa parentis. Effice; germanis sit comes iste suis!”) Αφού επέλεξε να σώσει τον εραστή της είναι αναγκασμένη να υπομένει το μαρτύριο που της έλαχε, να ζητά από τον Λυγκέα να την λυτρώσει από την βαριά της μοίρα και να προσμένει εν τέλει τον θάνατο της (“ Vel fer opem, vel dede neci defunctaque vita Corpora furtivis insuper adde rogis ”).
Ε. Η ΜΕΤΑΘΑΝΑΤΙΑ ΠΟΙΝΗ
Ποιες όμως είναι οι πηγές μας για το βασανιστήριο που υπέφεραν οι Δαναΐδες μετά τον θάνατο τους; Ο γνωστός ιστορικός Ξενοφών αρχικά, στην πραγματεία του Οικονομικός (διάλογος Σωκράτη και Κριτοβούλου για τη διαχείριση του νοικοκυριού) αναφέρει στον λόγο του (7.40) την εξής φράση προσπαθώντας να δείξει την ματαιοπονία των ανθρώπων (΄΄οὐχ ὁρᾷς, ἔφην ἐγώ, οἱ εἰς τὸν τετρημένον πίθον ἀντλεῖν λεγόμενοι ὡς οἰκτίρονται, ὅτι μάτην πονεῖν δοκοῦσι;”). Σε αυτό το σημείο, ο Σωκράτης θα μπορούσε να κάνει μια έμμεση αναφορά στην μεταθανάτια τιμωρία που επιβλήθηκε στις κόρες του Δαναού, καθώς και οι ίδιες μάταια κουβαλούσαν τις υδρίες στα χέρια τους, με σκοπό να γεμίσουν το τρύπιο πιθάρι. Επιπλέον, Ο σατυρικός συγγραφέας Λουκιανός του 2ου αιώνα μ.Χ. στο έργο του Ερμότιμος/ Περί αιρέσεων (61) αναφέρεται και εκείνος με τη σειρά του στις Δαναΐδες με μεγαλύτερη σαφήνεια (“ ὁ τῶν Δαναΐδων πίθος· ἐκεῖνος μὲν γὰρ τὸ ἐμβαλλόμενον οὐ συνεῖχεν, ἀλλὰ διέρρει εὐθύς ”) ενώ σε άλλο του έργο μνημονεύει τον λεγόμενο πίθο των Δαναΐδων Νεκρικοί Διάλογοι (11.4) (“ οἷόν τι πάσχουσιν αἱ τοῦ Δαναοῦ αὗται παρθένοι εἰς τὸν τετρημένον πίθον ἐπαντλοῦσαι ”). Τέλος, θα μπορούσαμε να προσθέσουμε στους πρότερους τον Πλάτωνα που στον Γοργία χρησιμοποιεί τη φράση «τετρημένος πίθος» και η σκέψη του συγγραφέως πιθανότατα κινείται γύρω από το μαρτύριο των τέκνων του Δαναού (“ οἱ ἀμύητοι, καὶ φοροῖεν εἰς τὸν τετρημένον πίθον ὕδωρ ἑτέρῳ τοιούτῳ τετρημένῳ κοσκίνῳ ”).
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
- D. N. Costa. (2009). Lucian Selected Dialogues. United Kingdom: Oxford University Press.
- Βαιόπουλος κ. Βάιος. (2021). Οβίδιος: Ηρωίδες (1- 15). Αθήνα: Εκδόσεις Gutenberg.
- Δημητριάδου – Τουφεξή Έφη. (2007). Ξενοφών: Οικονομικός. Θεσσαλονίκη: Εκδόσεις Ζήτρος.
- Καλλιγάς Παύλος. (2020). Πλάτων Γοργίας. Αθηνά: Εκδόσεις Στιγμή.
- Ομάδα μεταφραστών. (1999). Απολλόδωρος: Άπαντα (Πρώτος Τόμος) Βιβλιοθήκη – Βιβλία Α΄ – Β΄. Αθήνα: Εκδόσεις Κάκτος.
Ο Αρθρογράφος
