ΜΟΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΚΑΙ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΣΤΟΝ ΑΥΤΙΣΜΟ
Γράφει ο Μελισσάς Μπαλτζής Στράτος
Τα παρακάτω χωρία αποτελούν μέρος της πτυχιακής εργασίας του συγκεκριμένου φοιτητή
Η American Music Therapy Association (AMTA) ορίζει τη μουσικοθεραπεία ως τη χρήση μουσικών παρεμβάσεων από κλινικά καταρτισμένο επαγγελματία , ο οποίος έχει εκπαιδευτεί κατάλληλα σε αναγνωρισμένο πρόγραμμα εκπαίδευσης μουσικοθεραπείας , αναπτύσσοντας μία ουσιαστική θεραπευτική σχέση με τον θεραπευόμενο , με στόχο την κάλυψη εξατομικευμένων στόχων (Ψαλτοπούλου, 2015)
Γονείς όπου το παιδί τους έχει διαγνωστεί με αυτισμό θα πρέπει να δεχτούν την κατάλληλη βοήθεια και υποστήριξη από ειδικούς στο πρώιμο στάδιο ώστε να ανταπεξέλθουν από νωρίς στις δυσκολίες στηρίζοντας το παιδί. Ακόμη πρέπει να συμμετέχουν ενεργά στις θεραπευτικές συνεδρίες , μέσω παρακολούθησης ή συμβουλευτικής , για να μαθαίνουν πως να αντιμετωπίζουν τις καταστάσεις στο σπίτι ή να πραγματοποιούν ασκήσεις με στόχο τη συμπεριφορική και αντιληπτική ανάπτυξη του παιδιού (Thompson, 2012) .
Η συνεργασία των ειδικών θεραπευτών με τις οικογένειες , η οποία έχει ως στόχο τη καλλιέργεια των ευκαιριών για την ανάπτυξη των παιδιών με αυτισμό στο οικιακό περιβάλλον , αποτελεί σύνθετη διαδικασία (Roper et al.,2003). Οι γονείς αντιμετωπίζουν συχνά συναισθηματικές αναταράξεις , δυσκολεύονται κατά τη διάρκεια της πρόσβασης και ενσωμάτωσης σε θεραπευτικές , υποστηρικτικές και εκπαιδευτικές υπηρεσίες ενώ ταυτόχρονα προσπαθούν να βρουν την ισορροπία στο χρόνο και την ενέργεια που αφιερώνουν μεταξύ του επαγγελματικού και του οικογενειακού τομέα (Solomon, 2012). Ακόμη , εντοπίζονται σοβαρές δυσκολίες όταν υπάρχουν αδέλφια τα οποία είναι τυπικά αναπτυσσόμενα παιδιά διότι διατρέχουν κινδύνους για συναισθηματικές και συμπεριφορικές διαταραχές λόγω της υπερβολικής εστίασης της προσοχής , των γονέων , στο παιδί με αυτισμό. Λόγω του ότι η ψυχολογία της οικογένειας έχει άμεσο αντίκτυπο και επιρροή στο παιδί , οι θεραπευτές ξεκίνησαν να δίνουν έμφαση σε θεραπείες που στρέφουν την προσοχή στη οικογένεια και όχι μόνο στο παιδί (Dunst, 1988).
Σε πρώτο στάδιο , η οικογένεια προβάλλει , θέτει στόχους και προσδοκίες για την εξέλιξη του παιδιού . Ο μουσικοθεραπευτής διακρίνει αν οι στόχοι αυτοί είναι ρεαλιστικοί και μετά προτείνει τη δημιουργία ενός εξειδικευμένου θεραπευτικού πλάνου (Pasiali, 2004). Γενικότερο στόχο αποτελεί η μείωση και ελαχιστοποίηση των επιπτώσεων του αυτισμού ενώ γίνεται προσπάθεια για τη μεγιστοποίηση των δυνατοτήτων του παιδιού. Για την επίτευξη αυτού θα πρέπει ο λογοθεραπευτής με τους γονείς να έχουν κατανοήσει ότι χρειάζεται μια ολιστική θεραπεία στα πλαίσια της συνεργασίας ενός συνόλου ειδικών (εργοθεραπευτές ,δάσκαλοι , ψυχολόγοι).
Η επαρκής κατανόηση , πληροφόρηση και δράση των γονέων σε συνδυασμό με τη συμβολή των ειδικών οδηγούν στην εφαρμογή μιας οργανωμένης αντιμετώπισης των καθημερινών δυσκολιών της οικογενείας , ως προς τον αυτισμό , μειώνοντας σημαντικά τα επίπεδα άγχους . Έτσι λοιπόν σε βάθος χρόνου οι γονείς μαθαίνουν να λειτουργούν σε θεραπευτικά πλαίσια στο χώρο του σπιτιού. Η δημιουργία χρονοδιαγραμμάτων και ασχολιών σε μορφή ρουτίνας κατέχουν σημαντικό ρόλο στην αίσθηση ασφάλειας και στην αποδοτικότητα του παιδιού στο οικιακό περιβάλλον. Επίσης η χρήση εικόνων , η προσεκτική χρήση οθονών (τάμπλετ ,ηλεκτρονικός υπολογιστής) ως ανταμοιβή και η ελεγχόμενη πρόσβαση σε ειδικά διαμορφωμένους χώρους παιχνιδιού στο σπίτι μπορούν να αυξήσουν την ανάγκη για επικοινωνία του παιδιού απέναντι στους γονείς.Η συμμετοχή ενός παιδιού με αυτισμό σε δραστηριότητες που αλληλεπιδρά με το περιβάλλον και με άλλους ανθρώπους αποτελεί τεράστιο επίτευγμα (Clifford, 2007).
Για αυτό το λόγο, οι γονείς και οι θεραπευτές οφείλουν να δημιουργούν άνετα περιβάλλοντα στο σπίτι ή στις συνεδρίες ώστε το παιδί να ωθείται και να εμπλέκεται σε κοινωνικές δραστηριότητες (Poulsen, 2006). Εκεί παρατηρείται συχνά έκφραση συναισθημάτων (Kim, 2009) ως ένδειξη της οικειότητας και σύνδεσης γονέων και παιδιών , δημιουργώντας και εξελίσσοντας τη μεταξύ τους σχέση. Το σχολείο αποτελεί ένα πολύ σημαντικό κομμάτι της κοινωνικοποίησης , εξέλιξης και ανάπτυξης γνωστικών και αντιληπτικών δεξιοτήτων ενός παιδιού. Η δυσπροσαρμοστικότητα , η άρνηση για αλλαγή στη ρουτίνα , τα επικοινωνιακά, κοινωνικά και αντιληπτικά ελλείμματα εμποδίζουν το παιδί με αυτισμό να προσαρμοστεί με ευκολία στο σχολικό περιβάλλον. Εντοπίζεται ακόμη δυσκολία στην αλληλεπίδραση με τους συνομηλίκους αλλά και στην κατανόηση ή στην ανταπόκριση των προσδοκιών που δημιουργούνται σε σχέση με την αποδοτικότητα και τη συμμετοχή του παιδιού στις διάφορες σχολικές δραστηριότητες. Η προετοιμασία ενός παιδιού με αυτισμό τουλάχιστον δώδεκα μήνες πριν από την ένταξη στο σχολείο κρίνεται υψίστης σημασίας. Οι γονείς με τους θεραπευτές , στηρίζοντας την έγκαιρη παρέμβαση , παρέχουν προσχολικά θεραπευτικά πλάνα και υπηρεσίες , αποφασίζουν για τις προτεραιότητες και τους στόχους που ιεραρχούνται με σκοπό την ομαλότερη μετάβαση του παιδιού στο σχολικό περιβάλλον (Towle, P. O.et al., 2018).
Όσον αφορά τους συνομηλίκους συμμαθητές , καθίσταται σημαντική η εκπαίδευση και η απόκτηση γνώσεων που σχετίζεται με τη διαταραχή του αυτισμού ώστε να βοηθήσουν το παιδί με αυτισμό να νιώσει άνετα, να κατανοήσει και να προσαρμοστεί στο σχολικό περιβάλλον. Η ετοιμότητα των παιδιών με αυτισμό για το σχολείο , η ένταξη και η πορεία τους , έχει ως βάση τη συχνή , άμεση και ειλικρινή επικοινωνία μεταξύ των γονέων , των εκπαιδευτικών και των ειδικών θεραπευτών. Σε πρώτο στάδιο , βασική και απαραίτητη κρίνεται η συμβουλευτική διαδικασία με τους γονείς , ως ένα μέσο πληροφόρησης και υποστήριξης από τους ειδικούς και τα εξειδικευμένα θεραπευτικά κέντρα. Η συνεργασία επίσης διαφόρων υπηρεσιών στους τομείς της ψυχικής υγείας και της εκπαίδευσης αποτελούν σημαντικό κομμάτι της ενημέρωσης και της στήριξης των ατόμων με αυτισμό αλλά και των οικογενειών τους. Όσον αφορά τη διάγνωση , την αξιολόγηση και τον σχεδιασμό εξατομικευμένου παρεμβατικού προγράμματος , είναι απαραίτητη η προϋπόθεση της ύπαρξης εξειδικευμένων κέντρων τα οποία καταρτίζονται με τα απαραίτητα κλινικά εργαλεία και εξοπλισμό αλλά και με διεπιστημονική ομάδα η οποία κατέχει κλινική εμπειρία. Στις δομές αυτές ανήκουν Διαγνωστικά Κέντρα , Μονάδες Ψυχικής Υγείας , Ιατροπαιδαγωγικά Κέντρα ή Ειδικά και Γενικά Νοσοκομεία που διαθέτουν εξειδικευμένα ιατρεία για τον αυτισμό.
Μέσω της συνεργασίας των διαφόρων υπηρεσιών και δομών του Υπουργείου Υγείας και Παιδείας , δημιουργούνται εξειδικευμένα και εναλλακτικά προγράμματα με στόχο την κάλυψη εξατομικευμένων θεραπευτικών και εκπαιδευτικών αναγκών των ατόμων με αυτισμό. Όσον αφορά την αντιμετώπιση αυτή που αφορά τις θεραπευτικές και εκπαιδευτικές παρεμβάσεις στην προσχολική ηλικία των παιδιών με αυτισμό, έχουν δημιουργηθεί ειδικές δομές όπως Ειδικά Κέντρα Εξειδικευμένης Περίθαλψης (Κέντρα Ημέρας) τα οποία αποτελούν αυτόνομες μονάδες νοσοκομειακού τμήματος ή Νομικά Πρόσωπα Ιδιωτικού Δικαίου μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα (Ν.Π.Ι.Δ.) και παρέχουν υπηρεσίες ψυχικής υγείας σε άτομα με αυτισμό. Στα Κέντρα Ημέρας τα παιδιά και οι έφηβοι με αυτισμό παρακολουθούν ένα εξατομικευμένο πρόγραμμα προετοιμασίας που έχει ως στόχο την ένταξη ή την επανένταξη στο σχολικό περιβάλλον. Στόχος είναι η άμεση και σχετικά γρήγορη ένταξη στο σχολείο.
Έτσι, δημιουργείται η συνεργασία μεταξύ της διεπιστημονικής ομάδας και του εκπαιδευτικού από το εκπαιδευτικό πλαίσιο στο οποίο το παιδί θα ενταχθεί. Ακόμη , στα ειδικά κέντρα εξειδικευμένης περίθαλψης πραγματοποιούνται διαγνωστικές εκτιμήσεις και αξιολογήσεις , σχεδιάζονται παρεμβάσεις που αφορούν την εκπαίδευση στο σπίτι αλλά και συμβουλευτικές στην οικογένεια με εκπαιδευτικό και υποστηρικτικό χαρακτήρα. Διάφορες αποτελεσματικές προσεγγίσεις για την αντιμετώπιση του αυτισμού εφαρμόζονται στις θεραπευτικές και εκπαιδευτικές δομές αλλά και στο οικογενειακό περιβάλλον. Υπάρχουν συμπεριφορικές-γνωστικές προσεγγίσεις όπως το πρόγραμμα TEACCH μέσω του οποίου γίνεται προσπάθεια για εκπαίδευση του ατόμου με αυτισμό συσχετιζόμενη με την καλύτερη κατανόηση του περιβάλλοντος , έτσι ώστε καλλιεργηθεί μια αίσθηση ασφάλειας στο χώρο.
Οι προσεγγίσεις ενίσχυσης της κοινωνικής αλληλεπίδρασης όπως οι κοινωνικές ιστορίες ενισχύουν την κοινωνικότητα και την αλλαγή σε συμπεριφορικά μοτίβα και ρουτίνες. Οι προσεγγίσεις ενίσχυσης εναλλακτικής επικοινωνίας όπως το PECS βοηθούν στην επίτευξη της επικοινωνίας και στην ανάπτυξη των επικοινωνιακών δεξιοτήτων μέσω εικόνων για άτομα στο φάσμα του αυτισμού που δεν έχουν αναπτύξει την ομιλία. Ακόμη , προσεγγίσεις που έχουν σαν βάση το παιχνίδι (παιγνιοθεραπεία) αλλά και αισθητικοκινητικές προσεγγίσεις όπως η μουσικοθεραπεία μπορούν να λειτουργήσουν ως αποτελεσματικά μέσα για την εξέλιξη της θεραπευτικής και εκπαιδευτικής πορείας ενός παιδιού στο φάσμα του αυτισμού.
Οι στόχοι στη μουσικοθεραπεία διαμορφώνονται σε εξατομικευμένο επίπεδο σύμφωνα με τις ανάγκες του ασθενή με απώτερο σκοπό την ποιοτική βελτίωση της καθημερινής ζωής του ατόμου. Γενικά οι στόχοι εστιάζουν στη διατήρηση , ενίσχυση , τροποποίηση ή αποκατάσταση του συμπεριφορικού και κοινωνικού τομέα . Πιο συγκεκριμένα η μουσικοθεραπεία εστιάζει στην ενίσχυση της μαθησιακής διαδικασίας. Γίνεται προσπάθεια για δημιουργία ενός εκφραστικού και επικοινωνιακού κώδικα ο οποίος συμβάλλει στην τόνωση της προσωπικότητας του ατόμου καθώς βοηθάει στη σταδιακή εξέλιξη των δεξιοτήτων και της αυτοπεποίθησης του ατόμου . Σημαντικός στόχος είναι η επίτευξη της ψυχικής και σωματικής αρμονίας. Επιτυγχάνεται μέσω επιμέρων στόχων όπως η ανάπτυξη της σωματικής κινητικότητας και συντονισμού σε συνδυασμό με την ενίσχυση της δημιουργικότητας , της φαντασίας την αίσθηση ασφάλειας και αυτοεκτίμησης.
Η μουσική δίνει ψυχή στο σύμπαν , φτερά στη σκέψη , απογειώνει τη φαντασία , χαρίζει χαρά στη λύπη και ζωή στα πάντα’’ (Πλάτωνας)
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ
Clifford, S. M. (2007). The Early Development of Joint Attention in Infants with Autistic Disorder Using Home Video Observations and Parental Interview. . Journal of Autism and Developmental Disorders, 38(5), 791–805
Dunst, C. J. (1988). Enabling and empowering families: Principles and guidelines for practice. Cambridge: Brookline Books
Kim, J. W. (2009). Emotional, motivational and interpersonal responsiveness of children with autism in improvisational music therapy. Autism 13 (4), 389.
Pasiali, V. (2004). The Use of Prescriptive Therapeutic Songs in a Home-Based Environment to Promote Social Skills Acquisition by Children with Autism: Three Case Studies. . Music Therapy Perspectives, 22(1), 11–20.
Poulsen, A. R. (2006). Understanding children’s motivation from a self determination theoretical perspective: Implications for practice. Australian Occupational Therapy Journal, 53(2), 78-86
Solomon, A. H. (2012). Understanding Autism: How Family Therapists Can Support Parents of Children with Autism Spectrum Disorders. . Family Process, 51(2), 250–264.
Thompson, G. (2012). Family-Centered Music Therapy in the Home Environment: Promoting Interpersonal Engagement between Children with Autism Spectrum Disorder and Their Parents. Music Therapy Perspectives, 30(2), 109–116
Towle, P. O., Vacanti-Shova, K., Higgins-D’Alessaddro, A., Ausikaitis,A., & Reynolds, C. (2018). A longitudinal study of children diagnosed with autism spectrum disorder before age three: School services at three points time for three levels of outcome disability. Journal of Autism and Developmental Disorders, 48, 3747–3760.
Ψαλτοπούλου, Θ. (2015). Μουσικοθεραπεία: ο τρίτος δρόμος. . Αθήνα: Σύνδεσμος Ελληνικών Ακαδημαϊκών Βιβλιοθηκών (ΣΕΑΒ).
ΠΗΓΗ: ΕΡΓΑΣΙΑ
Ο Αρθρογράφος
