«Η ΑΡΕΤΗ ΤΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ ΚΑΙ Η ΣΧΕΣΗ ΤΗΣ ΜΕ ΤΗΝ ΑΤΟΜΙΚΗ ΔΡΑΣΗ»

Η ΑΡΕΤΗ ΤΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ ΚΑΙ Η ΣΧΕΣΗ ΤΗΣ

ΜΕ ΤΗΝ ΑΤΟΜΙΚΗ ΔΡΑΣΗ

Γράφει ο Γιώργος Σπυριδάκης

Το έργο νόμοι του Πλάτωνα αποπνέει σιωπηρή αντίληψη της ελευθερίας ιδίως στο βιβλίο τρία. Ενώ δεν προωθείται επιτακτικά, στο εν λόγω κείμενο αξίζει την προσοχή μας. Η ελευθερία στην ιδανική της μορφή είναι δυνατή μόνο για μια πνευματική ελίτ.

Η πρώτη πτυχή της ελευθερίας είναι η σωματική και υπάρχει η βιοφυσική που εννοείται στο Πλατωνικό κείμενο, το πεδίο δράσης του άνδρα και της γυναίκας. Η δεύτερη πτυχή είναι η ελευθερία της ψυχής. Τα δύο αυτά είδη συνδέοντα στενά μεταξύ τους και αλληλοεξαρτώνται. H ηθική εντολή προέρχεται από την Πλατωνική θεολογία , άρα κατά την πολιτική και διανοητική αρχή του Πλάτωνα , πρέπει να εκδηλωθεί ο κόσμος του στοχασμού στην ρεαλιστική ζωή κάθε ανθρώπου.

Ο ερευνητής R.F. Stalley μας υπενθυμίζει την ακρασία , την ακολασία και την άγνοια. Στο συγκεκριμένο κείμενο βλέπουμε να προσπαθεί ο Αθηναίος Ξένος να τιμήσει αυτά τα τρία στοιχεία. Η ακολασία μπορεί α περιοριστεί μέσω της επιρροής από το υπερδραστήριο πνεύμα. Η ακρασία συρρικνώνεται εάν τιθασευτούν τα ‘’θέλω’’ και συνδέεται περισσότερο με τον νόμο εξαιτίας της αναγκαιότητας να αποφευχθούν τα μοιραία λάθη της Αθήνας . Τέλος η άγνοια ενθαρρυνόταν από την επικρατούσα εκπαίδευση της εποχής και στηρίζεται σε λανθασμένες αντιλήψεις.

Ο Πλάτωνας στους Νόμους φαίνεται να πιστεύει ότι μία πόλη δεν είναι δυνατόν να λειτουργεί με τρόπο ομαλό χωρίς ισχυρά θεμέλια και παρεμβατισμό από τον έναν ή και το σύνολο των αρχών. Στην Μαγνησία , κατά τον Thanassis Samaras, η αρετή είναι μια ποιότητα η οποία μπορεί να γίνει κτήμα ακόμη και από συνηθισμένους ανθρώπους . Οι πολίτες πρέπει να ξοδεύουν χρόνο ουσιώδη για την επίβλεψη της περιουσίας τους και η εργασία τους πολλές φορές θα είναι σκληρή. Ωστόσο, ένας αγρότης που θα απαιτείται να δουλεύει τόσες ώρες στο χωράφι , θα έχει τον απαιτούμενο χρόνο για να ασχολείται με τα κοινά ενεργά? Στην Ελλάδα υπάρχουν γεωργικές ασχολίες που πραγματοποιούνται μόνο σε μερικές χρονικές περιόδους του έτους και σε άλλες οι αγρότες δεν κάνουν τίποτε. Άρα θα απολαμβάνουν τις ευκαιρίες που ο Πλάτων προτείνει στο έργο ή όχι;

Οι νόμοι περιέχουν έναν εμφανή αριθμό ολιγαρχικών χαρακτηριστικών , όπως η κυριαρχία συγκεκριμένων θεσμών από τις ανώτερες τάξεις. Οι τέσσερις τάξεις σχηματοποιούνται στη βάση της κινητής ιδιοκτησίας , όπου οι άποικοι φέρνουν μαζί τους στη Μαγνησία. Οι πιο πλούσιοι πολίτες έχουν μέχρι τέσσερις φορές περισσότερη κινητή περιουσία συγκριτικά με τους φτωχότερους , που σημαίνει ότι θα έχουν τέσσερις φορές περισσότερους σκλάβους , αλλά ένα κομμάτι γης ίσου μεγέθους . Επομένως , υφίσταται ελευθερία σε βαθμό που να σέβονται οι πολίτες τους συνανθρώπους τους; H υπακοή και η πίστη στις αρχές έχει καταβολές θεϊκές. Όπως οι ψυχές έχουν θείο σκοπό που ενσαρκώνονται σε ανθρώπινο σώμα έτσι και η εξουσία αφού θα έχει εκπαιδευθεί κατάλληλα θα συντονίζει τη ζωή των πολιτών.

O Πλάτων περιγράφει μια πολιτεία που θα αποτελείται από δύο ‘’σώματα’’ πολιτών που θα κινούνται σε ταχύτητες διαφορετικές. Το ένα σώμα πολιτών θα είναι πλήρως απασχολημένο λόγω αυξημένων αρμοδιοτήτων τόσο με εργασίες διανοητικές όσο και πρακτικής φύσεως και το άλλο θα κινείται σε ρυθμούς φυσιολογικούς για να διεκπεραιώνει τις υποχρεώσεις του.

Εύκολα θα μπορούσε να διεξαχθεί το συμπέρασμα ότι ο κλήρος παίζει σπουδαίο ρόλο στους Νόμους. Αυτό δεν συμβαίνει επειδή το Σύνταγμα των Νόμων είναι μεικτό , κυρίως στην αίσθηση του συνδυασμού δημοκρατικών και ολιγαρχικών πρακτικών. Το Σύνταγμα των Νόμων φιλοξενεί πολιτικές αρετές και ιδανικά διαφορετικών τάξεων. O κλήρος δεν έχει κάποια αξία εσωτερική αφού ο Πλάτων δεν πίστευε στην ύπαρξη της τύχης ως έννοια σκοπού στην φύση , αλλά πίστευε στην πρόληψη του ΄΄πολύ΄΄. Ο Richard Stalley μελετά τον αριθμό πολιτών της Μαγνησίας , συγκριτικά με την χωροταξική οργάνωση και τα επαγγέλματα τους και καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η πλειοψηφία των πολιτών θα είναι αγρότες και όχι αριστοκράτες.

Οι νόμοι στους Νόμους είναι θεϊκοί οι οποίοι στην πράξη είναι νόμοι πρακτικοί-παραδοσιακοί , επιμορφωτικοί –μεταβατικοί και αυτοί που είναι νοητικής προελεύσεως. Οι παραδοσιακοί βασίζονται στη δύναμη και όχι στην λογική . Αυτό συμβαίνει γιατί δεν εισάγονται συμπαντικά κριτήρια. Άραγε ο τρόπος που συντάσσονται οι νόμοι αφήνουν ελευθερία στην καθημερινή ζωή των πολιτών;

Ποιά θα μπορούσε να είναι η σχέση μεταξύ της Μαγνησίας και της υπόλοιπης Ελλάδας. Ο Πλάτων φαίνεται να προσπαθεί να συνδυάσει τους παραδοσιακούς θεσμούς της Κνωσού , της Σπάρτης με την Ιωνική δημιουργικότητα και αγάπη για την γνώση. Είναι γεγονός ότι συγκρίνει την Σπάρτη και την Κρήτη με την Αίγυπτο όσον αφορά την άρνηση τους για να επιτρέψουν επιπλέον καινοτομίες στον χορό, το τραγούδι ή άλλες τέχνες. H θεϊκή έμπνευση κατά την συγγραφή των νόμων δεν είναι αμφισβητήσιμη από τον φιλόσοφο. Οι νόμοι αφού υπάρχουν πρέπει να τηρούνται με σεβασμό και εκτίμηση διότι προβάλλουν αυτά τα ιδανικά που η ανθρώπινη ψυχή έχει ανάγκη για να ζει αρμονικά. Στον διάλογο Φαίδρος, o γεγραμμένος λόγος έχει θεία και αμφίσημη προέλευση και εύκολα είναι παρεξηγήσιμος. Έτσι, ο νομοθέτης είναι ανάγκη να δηλώνει ένα πράγμα για κάθε θέμα. Στο 656d-657a αναφέρει έναν νόμο που είναι αξιόλογο κατά τον ίδιο να ειπωθεί. Ο λόγος που φαίνεται να επιχειρεί ο Πλάτων να παραθέτει κάτι τέτοιο είναι για να γίνει γνωστό ότι υπήρξε θέσπιση σταθερών νόμων που να διέπουν μία πολιτεία και ότι οι νόμοι εκείνοι εκτίθενται δημόσια στους ναούς που έχουν τη δύναμη να αποκλείουν την αλλαγή τους .Προτείνει ακόμη να θεσπιστούν γραπτοί κανόνες για χορό και μουσική όπως οι Αιγύπτιοι έκαναν.

Η ιδέα της ελευθερίας κατέχει βασικό ρόλο στην ηθική και πολιτική σκέψη του Πλάτωνα. Στο κείμενο των Νόμων, πραγματοποιούνται σύγχρονοι παραλληλισμοί μέσω των συζητήσεων των προσώπων που έχουν θέμα την ελευθερία. Στους Νόμους υποστηρίζεται ότι μια ελεύθερη πόλη πρέπει να αποφεύγει τα άκρα της απολυταρχίας και του αυταρχισμού. Με αυτόν τον τρόπο, ο νομοθέτης πρέπει να βασίζεται στην πειθώ και όχι στη βία για να υπάρχει η προθυμία από την πλευρά των πολιτών. Οι απείθαρχες επιθυμίες και οι εξωτερικές δυνάμεις δεν βοηθούν στο να ακολουθούμε πρόθυμα τις απαιτήσεις της λογικής.

Πηγές:

Elisabeth L’arrivee (2008). The logic structure of Plato’s laws. pp.27-48.
Davis, M. (1969). Monetary fines and limitations in Plato’s magnesia. Classical Philology, 64(2), 98-101.
Nightingale, A. W. (1999). Plato’s lawcode in context: rule by written law in Athens and Magnesia. The Classical Quarterly, 49(1), 100-122.
Samaras, T. (2012). Leisured aristocrats or warrior-farmers? Leisure in Plato’s laws. Classical Philology, 107(1), 1-20.
Stalley, R. F. (1998). Plato’s doctrine of freedom. In Proceedings of the Aristotelian Society (pp. 145-158). Aristotelian Society.
von Vacano, D. (2012). The form of freedom in Plato’s Laws: an interpretation. Theoria, 59(132), 45-59.
Orwin, A. I. (2015). A GREEK CITY THAT DISLIKES GREEKS: THE PARADOXICAL RELATIONSHIP BETWEEN MAGNESIA AND ITS FELLOW HELLENES IN PLATO’S” LAWS”. History of Political Thought, 36(3), 401-418.
Χατζόπουλος, Ο. (1992). Κείμενο νόμων από έκδοση, «Αρχαία Ελληνική Γραμματεία οι Έλληνες»