ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ
Το μεγαλείο της αρχαιοελληνικής φιλοσοφίας και επιστήμης διαδόθηκε ανά τους αιώνες, με αφετηρία τους ελεύθερους και μορφωμένους πολίτες των αρχαιοελληνικών πόλεων, μεταβαίνοντας στους λειτουργούς των ελληνιστικών κρατών και της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας και, τέλος, μέσω των επαϊόντων των σχολών, που με τη σειρά τους εκπαίδευσαν νέους φιλοσόφους, διαιωνίζοντας την παράδοση. Ίσως το σημαντικότερο πράγμα που μας κληροδότησε η αρχαιοελληνική σκέψη είναι η μελέτη της ανθρώπινης φύσης σε συνάρτηση με το κοινωνικό σύνολο, οι ηθικές αξίες της ατομικής και κοινωνικής ζωής.
Όλα συντελούνται γύρω από τον άνθρωπο και το σύμπαν. Η αναζήτηση της αλήθειας αποτέλεσε τη βάση των θεωρητικών και επιστημονικών αναλύσεων από όλους τους μεγάλους φιλοσόφους, καθώς αποτελεί προϋπόθεση για την αναζήτηση της σχέσης του ανθρώπου με τον ‘’έξω κόσμο’’. ‘’Έξω κόσμος’’, σύμφωνα με τη θρησκευτική παράδοση, θεωρείται ο Θεός, όμως κατά τον αρχαίο στοχασμό -κυρίως τον επικουρισμό και το στωικισμό-, ως ‘’έξω κόσμος’’ ορίζεται η φύση, ο κόσμος εν γένει, ο προορισμός του σύμπαντος. Η διαφορά έγκειται στη φύση της ηθικής επιταγής του ανθρώπου προς τον έξω κόσμο. Σύμφωνα με τη χριστιανική Δύση, το ήθος και η αρετή θα οδηγήσουν τον άνθρωπο στην αιώνια σωτηρία, ενώ κατά την αρχαία παράδοση θα του εξασφαλίσουν την ευδαιμονία σε αυτό τον κόσμο.
Η ευδαιμονία είναι το μόνο μέσο ώστε να λειτουργήσει δίκαια μία ανθρώπινη κοινωνία. Ας μην ξεχνάμε εξάλλου, πως η ιδανική κοινωνία οριοθετήθηκε απ’ όλους τους μεγάλους φιλοσόφους ως ένα πλαίσιο όπου οι πολίτες συνυπάρχουν με ομόνοια. Ακόμη και μέσα από τη διαφορετικότητα των απόψεων τους ως προς τη διάρθρωση μιας κοινωνίας, όλοι είχαν ως κοινό σημείο τη δικαιοσύνη, καθώς ένας δίκαιος άνθρωπος δεν είναι δυνατόν παρά να επιθυμεί την αρμονική συμβίωση ανάμεσα στον ίδιο και στους συνανθρώπους του.
Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, η ενάρετη συμπεριφορά, ο προσωπικός σεβασμός αλλά και ο σεβασμός στους κοινούς κανόνες, επιβραβεύει τον άνθρωπο με την κοινωνική αναγνώριση, η οποία του επιτρέπει να ζει πλήρως ικανοποιημένος μέσα στην κοινότητα των ομοίων του. Σαφώς είναι αδύνατον ένα κοινωνικό σύνολο να συμβαδίζει αρμονικά καθ’ ολοκληρίαν, χωρίς παραβάσεις και διαφθορές. Κατά τον Πλάτωνα, ο τρόπος για να γίνει αυτό δε συνίσταται στην αποδοχή των υπαρχόντων κοινωνικών κανόνων, αλλά στην προσπάθεια του ατόμου να κάνει αυτούς τους κανόνες δίκαιους, ώστε να δίνουν τη δυνατότητα στη συμβίωση και τη συνεργασία των καλών ανθρώπων και να εγγυώνται καθολική ευδαιμονία.
Το νόημα είναι κατά πόσο μία κοινωνία δύναται να λειτουργήσει συλλογικά, έτσι ώστε όλοι οι πολίτες να ζουν ευτυχισμένοι. Αυτό ασφαλώς δεν είναι καθόλου εύκολο κι αυτό έγκειται ενδεχομένως στην ενστικτώδη εξουσιαστική πλευρά της ανθρώπινης φύσης, που τείνει στην υπονόμευση των υποδεέστερων. Ωστόσο, στη ζωή τίποτα δεν είναι απόλυτο. Ο άνθρωπος αποτελείται από διάφορες πτυχές κι αυτό άλλωστε τον ώθησε στο μεγάλο ταξίδι της πνευματικής αναζήτησης και εξέλιξης μέσα στα τόσες χιλιάδες χρόνια. Πολύ συχνά όμως η φιλοσοφία δεν συνάδει απολύτως με την πραγματικότητα. Αδικία και ανισότητα υπήρχε ανέκαθεν στις ανθρώπινες κοινωνίες και εξακολουθεί να υπάρχει μέχρι και σήμερα. Ο Σωκράτης πίστευε πως η αρετή είναι μια συγκεκριμένη κατάσταση ψυχής, η οποία αποκτάται μόνο μέσω της γνώσης και από τη στιγμή που εδραιώνεται μέσα στον άνθρωπο, δημιουργείται αβίαστα η ανάγκη του να είναι ηθικά καλός. Αν όμως όλα τα διαχρονικά φιλοσοφικά αποφθέγματα είναι συνυφασμένα με την ανθρώπινη πρόοδο, για ποιο λόγο δεν έχει πραγματωθεί μέχρι και σήμερα, ένα κοινωνικό μοντέλο που να διέπεται ολοκληρωτικά από ατομική και συλλογική ευδαιμονία;
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:
- Vegetti, M. (2003). Ιστορία της Αρχαίας Φιλοσοφίας (Γ. Α. Δημητρακόπουλος, Μετ.). Τραυλός.
- Αρνός Online Education (ΕΠΟ 22) από https://issuu.com/arnos93/docs/_____________22_1
Ο Αρθρογράφος
