«Θα πεθάνω, Θάνατε, όχι όταν θελήσεις εσύ, αλλά όταν εγώ θα θελήσω».
ΓΚΕΜΜΑ: ΤΟ ΚΥΚΝΕΙΟ ΑΣΜΑ
Το παρόν ανάγνωσμα ολοκληρώθηκε με τρόπο τολμηρό και δύσκολο λόγω του απύθμενου και μεγαλοφυϊούς έργου του σύγχρονου Έλληνα φιλοσόφου, και όχι μόνο, Δημήτρη Λιαντίνη. Ο δάσκαλος, όπως ήθελε να τον αποκαλούν, απέδειξε μέσω του έργο του ότι υπάρχει τρόπος για τους ανθρώπους να είναι νεκροί αλλά και ζωντανοί την ίδια χρονική στιγμή, πέτυχε την υστεροφημία.
Δεν θα αναφερθεί στο παρόν άρθρο ο λόγος που έγινε, δυστυχώς, αναγνωρίσιμος στο ευρύ κοινό ο Λιαντίνης αλλά και ούτε η βιογραφία του. Ο ίδιος περιγράφει έτσι τη ζωή του στο οπισθόφυλλο της «Γκέμμας»:
Ο Δημήτρης Λιαντίνης γεννήθηκε στην Πολοδίτσα της Λακεδαίμονος στις 23 Ιουλίου 1942. Αρχή των dies canicularii. Σπούδασε κλασικές γλώσσες, ίωνες φυσικούς, και ανθρωπολογία. Νέος περπάτησε, για μια στιγμή, στην Άνω Ενγκαντίν και στο κάστρο του Εζέ. Στα πάρεργά του ασχολήθηκε με τους κήπους και με τον ουρανό. Με τάξη και με κλιτότητα. Και στο μέτρο του ανθρώπου.
Το ερώτημα που του τέθηκε στο δρόμο, κάτι σαν αίνιγμα της Σφίγγας στις Θήβες, εστάθηκε το ακόλουθο:
“Καθώς κοιτάς το μηδέν στα μάτια δύνεσαι να μην αποκαρτερήσεις;”
Αποκρίθηκε: “Ναι”.
Το βιβλίο «Γκέμμα», το οποίο αποτελεί το τελευταίο αλλά και πιο αξιοσημείωτο σύγγραμμά του, χωρίς να υποβαθμίζεται το υπόλοιπο έργο του, είναι δύσκολο και όχι τόσο στην ανάγνωσή του αλλά στην ερμηνεία του. Είναι φιλοσοφικού και κοινωνικού περιεχομένου με ποιητικό τρόπο γραφής και έτοιμο να καλλιεργήσει το πνεύμα του αναγνώστη δίνοντάς του χώρο για στοχασμό αλλά και για διάθεση αναθεωρητική δίχως πνευματικούς φραγμούς, είναι ένα σύγγραμμα ελεύθερο. Εκφράζονται ριζοσπαστικές αντιλήψεις και απόψεις, αλλά το να σταθούμε σε αυτές καθαυτές θα ήταν ρηχό, η «Γκέμμα» δίνει την ευκαιρία για να αναδειχθούν νέες οπτικές, η ερμηνεία της δεν είναι απόλυτη, η προσέγγιση της από τον κάθε αναγνώστη είναι διαφορετική και ποικίλλει.
Αυτό το οποίο τυγχάνει ευρέως προβληματισμού είναι ο τίτλος και η σημασία του: ΓΚΕΜΜΑ, το κύκνειο άσμα του. Αρχικά αγαπημένος ποιητής του ήταν ο Ιταλός Δάντης Αλιγκέρι, ο οποίος το 1296 παντρεύτηκε τη γυναίκα του, τη Γκέμμα. Έχοντας υπόψιν επίσης ότι το έργο του «Θεία Κωμωδία» ήταν αγαπημένα του Λιαντίνη, ήταν σημαδιακό το ότι έγραψε τη δική του Γκέμμα ακριβώς εφτακόσια έτη (1996) μετά τη νύμφευσή τους.
Έπειτα η άλλη ερμηνεία είναι αυτή: Η Γκέμμα στην ελληνική γλώσσα σημαίνει στέμμα ή διαμάντι. Ο ίδιος στην τελευταία του ομιλία στα Χανιά δήλωσε ότι:
Γκέμμα είναι ένας αστερισμός στον ουρανό. Διαμάντι σημαίνει Γκέμμα… Είναι ο αστερισμός του Βορείου Στεφάνου… Γκέμμα σημαίνει στέμμα, ελληνικά. Είναι ένα διαμάντι… Η Γκέμμα ήταν ένα στεφάνι που φόρεσε η Αφροδίτη στην Αριάδνη όταν την ερωτεύτηκε με τους άγριους εκείνους οργασμούς στη Νάξο ο Διόνυσος.
Το σύγγραμμα αυτό, το οποίο χωρίζεται σε δεκαέξι αυτόνομα μεταξύ τους κεφάλαια:
- Η ερώτηση της Μαργαρίτας
- v = d•H
- Τα κατά Κίρκην
- Αυνάν και Κάιν
- Ο Αρσενοκοίτης
- Η Κυκλώπεια
- Ο Ελληνοέλληνας
- ΔpΔq≥h
- Εδώ Μεσολόγγι!
- Μικρός Κριτής
- Νέκυια
- Η Ελένη της Σπάρτης
- Πέθανε ο Θεός
- Οι Είρωνες
- Νάρκισσος
- Sonne über Austerlitz
Πλέκει το εγκώμιο του ελληνισμού και της αρχαίας Ελλάδας, των εθίμων και των ανθρώπων της, ωστόσο εκφράζεται και μια απογοήτευση και λύπη για τη πορεία την οποία έχει πάρει η σύγχρονη Ελλάδα και τη συνείδηση του «ελληνοέλληνα»
Ενώ λέμε και φωνάζουμε και κηρύχνουμε ότι είμαστε έλληνες, στην ουσία κινιόμαστε και υπάρχουμε και μιλάμε σα να είμαστε εβραίοι. Δεν ξέρεις ότι με τους εβραίος οι έλληνες είμαστε η φωτιά με το νερό; όχι από εθνικό μίσος, όπως με άλλους, αλλά από αντιπαράθεση κοσμοθεωριών;
Ο Λιαντίνης ορίζει την φιλοσοφία ως μια μελέτη θανάτου ακολουθώντας τον Πλάτωνα. Ο θάνατος έχει κεντρικό ρόλο στο ανάγνωσμα και βρίσκεται πάντα συνυφασμένος με τον έρωτα, το εἶναι. Είναι οι δύο ηγεμονικότεροι νόμοι της φύσης.
Πιο πλατιά, και πιο μακρυά, και πιο βαθιά, ο έρωτας και ο θάνατος είναι δύο πανεπίσκοποι νόμοι ανάμεσα στους οποίους ξεδιπλώνεται η διαλεκτική του σύμπαντος. Το δραστικό προτσές δηλαδή ολόκληρης της ανόργανης και της ενόργανης ύλης. Είναι το Α και το Ω του σύμπαντος κόσμου και του σύμπαντος θεού. Είναι το “είναι” και το “μηδέν” του όντος. Τα δύο μισά και αδελφά συστατικά του.
Έξω από τον έρωτα και το θάνατο πρωταρχικό δεν υπάρχει τίποτα άλλο. Αλλά ούτε είναι και νοητό να υπάρχει. Τα ενενήντα δύο στοιχεία της ύλης εγίνανε, για να υπηρετήσουν τον έρωτα και το θάνατο. Και οι τέσσερες θεμελιώδεις δυνάμεις της φύσης, ηλεκτρομαγνητική, ασθενής, ισχυρή, βαρυτική, λειτουργούν για να υπηρετήσουν τον έρωτα και το θάνατο.
Όλα τα όντα, τα φαινόμενα, και οι δράσεις του κόσμου είναι εκφράσεις, σαρκώσεις, μερικότητες, συντελεσμοί, εντελέχειες του έρωτα και του θανάτου.
Γι’ αυτό ο έρωτας και ο θάνατος είναι αδελφοί και ομοιότητες, είναι συμπληρώματα, και οι δύο όψεις του ιδίου προσώπου.
Ένα ποσοστό θεωρεί ότι ο Λιαντίνης υπήρξε πεσιμιστής λόγω του λόγου του για τον θάνατο που περιγράφεται στο βιβλίο, ωστόσο η φιλοσοφία του Λιαντίνη είναι ότι θα πρέπει να ζήσουμε τη ζωή μας σαν να μην υπάρχει αύριο, με χαρές και λύπες, να’ μαστε γεμάτοι.
Τρύγησε την ημέρα. Μην την αφήσεις να πάει χαμένη. Ό,τι χαρές είναι να σου δώσει μην τις αφήσεις, γιατί δεν θα την ξαναβρείς. Δεν είναι αναβλητή η ζωή, ούτε αναστρέψιμη.
Στη «Γκέμμα» επίσης κυριαρχεί το ζήτημα περί της ύπαρξης του θεού και της πίστης προς αυτόν και κατ’ επέκταση το ζήτημα των θρησκειών και το πως διαμορφώνουν τους ανθρώπους, ιδιαίτερα στο πρώτο κεφάλαιο «Η ερώτηση της Μαργαρίτας», οπού στην ουσία είναι η απόκριση του Φάουστ . Ο Λιαντίνης συμπεραίνει πως το ερώτημα περί ύπαρξης του θείου δεν είναι απόλυτο, αιωρείται ανάμεσα στο ναι και στο όχι.
Η απόκριση του Φάουστ:
Ζήτα το άγνωστο. Χτύπα να σου ανοίξει να περάσεις ο τοίχος που δεν έχει πόρτα. Κάμε να μεταλλάξεις την απορία σου σε δημιουργία, και το ανθρώπινό σου σε λύτρωση.
Κατά καιρούς ο Λιαντίνης και η Γκέμμα του έχουν σταθεί αντικείμενα κριτικής. Έχουν γραφτεί διάφορα για τον φιλόσοφο, αυτό που κυριαρχεί είναι το ότι οι απόψεις του είναι επικίνδυνες και καταστροφικές και στα όρια της τρέλας και της σχιζοφρένειας. Ίσως οι κριτικές αυτές να ισχύουν, ίσως και όχι, όπως και να έχει, ο Λιαντίνης αποκρίθηκε στο σύγγραμμά του:
Και αυτός είναι ο λόγος, που όλοι οι σπουδαίοι άνθρωποι της γης, όσοι προσέγγισαν δηλαδή το βυθό της αλήθειας για τη φύση και για τη ζωή, υπήρξαν σχιζοφρενικοί. Είναι απλός και κοινός και αρχαίος ο λόγος ότι μεγαλοφυία σημαίνει παραφροσύνη. Γιατί όλα τα μεγάλα έργα γεννιούνται και μεγαλώνουν απάνου στη στιγμή της αστραπής του Δp επί Δq.
Κατανοητό είναι λοιπόν ότι η προσέγγιση και η ερμηνεία του έργου του και συγκεκριμένα της Γκέμμας αποτελεί μια προσωπική υπόθεση και μόνο.
Έρωτας είναι η τέχνη του να φεύγεις.
Δημήτρης Λιαντίνης
Πηγές:
- «Γκέμμα», Δημήτρης Λιαντίνης
- «Τί είναι η φιλοσοφία», Παναγιώτης Πέρρος
- «Γκέμμα: Η επικίνδυνη γοητεία της παραφροσύνης…,», Κώστας Παπαχρήστου
- « Η “Γκέμμα” του Δημήτρη Λιαντίνη», Μαρία Τσιολπίδου
Εξωτερικές Πηγές:
- Λιαντίνης – “Γκέμμα, το κύκνειο τραγούδι μου”, https://youtu.be/L6fzvTk1iwQ
- Ντοκιμαντέρ της ΕΡΤ για τον Λιαντίνη, https://youtu.be/lteI8LvkNJM
- Δημήτρης Λιαντίνης – “Η Φιλοσοφική Θεώρηση του Θανάτου», https://youtu.be/FtOdw4oDhTA
- “Πέθανε ο Θεός”, https://youtu.be/x2DzL5fBWg8
Ο Αρθρογράφος
