ΤΟ ΚΑΠΝΙΣΜΑ ΚΑΙ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας έχει κατατάξει το κάπνισμα στις εξαρτήσεις ως Σύνδρομο στέρησης των ανθρώπων από τον καπνό. Ένα από τα κριτήρια διάγνωσης του International Classification of Diseases (ICD 10) για τις εξαρτησιογόνες ουσίες, είναι ότι η χρήση ουσιών συνεχίζεται παρά τη γνώση ότι το επίμονο σωματικό ή ψυχολογικό πρόβλημα είναι πιθανό να δημιουργείται και να επιδεινώνεται από το ίδιο το κάπνισμα, Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ, 1997). Το κάπνισμα συνδέεται με 5 εκατομμύρια θανάτους ετησίως, που οφείλονται σε ασθένειες, οι οποίες σχετίζονται με τη χρήση καπνού (World Health Organisation -WHO-, 2002). Οι Κοσμίδου και Θεοδωράκης (2007) στη μελέτη τους αναφέρουν ότι στην Ελλάδα το 40% του πληθυσμού άνω των 14 ετών καπνίζει και η Ελλάδα έχει το μεγαλύτερο ποσοστό καπνιστών ανάμεσα στις Δυτικές Ευρωπαϊκές χώρες. Στην έρευνα των Μπεμπέτσος, Θεοδωράκης και Χρόνη (2000) αναφέρεται ότι το κάπνισμα σχετίζεται με σοβαρές ασθένειες, όπως είναι ο καρκίνος και η στεφανιαία νόσος. Θεωρώ πως είναι επιτακτική η ανάγκη για ανάπτυξη και εφαρμογή των διαδικασιών και προγραμμάτων διακοπής καπνίσματος, η οποία γίνεται κυρίαρχο μέλημα και αντικείμενο ερευνών στη σύγχρονη επιστημονική κοινότητα. Η ενέργεια του καπνίσματος πλέον για τους λάτρεις του καπνού γίνεται μια συνήθεια και αποτελεί καταλυτική επιρροή τόσο ψυχολογικά όσο και σωματικά για τους καπνίζοντες (Θεοδωράκης, Γιώτη, & Ζουρμπάνος, 2005). Οι Lujic, Reuter, και Netter (2005), έχουν διερευνήσει τους λόγους για τους οποίους οι άνθρωποι καταφεύγουν στο κάπνισμα οι οποίοι μπορεί να είναι:
- Κοινωνικοί
- Διαπολιτισμικοί
- Ψυχολογικοί
- Νευροχημικοί
- Λόγοι διέγερσης και Καταπράυνσης
- Αισθητηριοκινητικοί
- Λόγοι Αυτοματισμού
Κι όμως, η Συμβουλευτική ως τομέας της ψυχολογίας μπορεί και έχει αποδείξει την πολύτιμη αξία της για την αντιμετώπιση και καταπολέμηση της κακής αυτής συνήθειας που έχουν αναπτύξει οι άνθρωποι. Συγκεκριμένα, τα τελευταία χρόνια εφαρμόστηκαν διάφορες τεχνικές εξάλειψης του καπνίσματος, είτε με τη χρήση:
- Συμπεριφοριστικής συμβουλευτικής (Στερεοτυπικές Σκέψεις & Μηχανισμοί Προσαρμογής της Συμπεριφοράς)
- Παροχή υποκατάστατων νικοτίνης (Διαδερμικό αυτοκόλλητο, τσίχλες, παστίλιες, ρινικό spray)
- Οργάνωση ψυχολογικής υποστήριξης (ψυχολογική προετοιμασία – ενθαρρυντικά λόγια)
Πολλές από τις παρεμβάσεις στηρίχτηκαν σε μεθόδους, όπως:
- Αλλαγή στάσεων
- Εκμάθηση ψυχολογικών δεξιοτήτων
- Καθορισμός στόχων
- Παροχή ενημέρωσης από ΜΜΕ / Διαδίκτυο (Murray-Johnson et al., 2002).
Τα πιο αποτελεσματικά παρεμβατικά προγράμματα εξάλειψης καπνίσματος έχουν βασιστεί στις εξής θεωρίες:
- Κοινωνική γνωστική θεωρία
- Θεωρία της σχεδιασμένης συμπεριφοράς
- Θεωρία της θέσπισης στόχων
- Θεωρία της αυτοδιάθεσης
Πολλοί ερευνητές στην επιστημονική κοινότητα έχουν υποστηρίξει την αποτελεσματικότητα της ατομικής ή ομαδικής συμβουλευτικής για τη καταπολέμηση του καπνίσματος σε θεραπευτικά, κοινοτικά και εργασιακά πλαίσια (Fiore et al., 2008). Μερικές μελέτες ανέδειξαν την αποτελεσματικότητα της τηλεφωνικής επικοινωνίας μέσω της συμβουλευτικής για τη εξάλειψη του καπνίσματος, ενώ άλλες ανέφεραν θετικά αποτελέσματα για προγράμματα καταπολέμησης καπνίσματος στο διαδίκτυο (Taylor & Ussher, 2008). Είναι αποδεδειγμένο ότι οι τεχνικές συμβουλευτικής μπορούν να βοηθήσουν όσους προσπαθούν να αποβάλλουν το τσιγάρο από την ζωή τους έτσι ώστε να βρουν υγιεινές εναλλακτικές συνήθειες. Επίσης, η συμβουλευτική κατά του καπνίσματος μπορεί να ωθήσει τους πάσχοντες στη διαχείριση της επιθυμίας τους για τσιγάρο πραγματοποιώντας συνεδρίες ατομικά, ομαδικά και τηλεφωνικά. Είναι ιδιαίτερα αποτελεσματική σε βάθος χρόνου. (McCarthy et al., 2010).
Βέβαια, σύμφωνα με τους Irvin & Brandon, (2000) η συμβουλευτική μπορεί να βοηθήσει πιο άμεσα τους ενδιαφερόμενους όταν παρέχεται παράλληλα με φαρμακευτική αγωγή, σε σχέση με όταν παρέχεται ως μοναδική θεραπεία. Γι’ αυτό τον λόγο πάντα συστήνεται και μια επίσκεψη σε κάποιον ειδικό ψυχικής υγειάς πέρα από τον σύμβουλο. Επιπλέον, η συμβουλευτική υποστήριξη για το κάπνισμα μπορεί να συνδυαστεί και με την άσκηση ως επιπλέον βοήθημα για την πρόληψη και μέτρου των ανθυγιεινών συμπεριφορών και της χρήσης αλκοόλ. Οι Theodorakis, Goudas, Zourbanos, Hatzigeorgiadis και Jamurtas (2014), καταλήγουν στη χρησιμότητα συνύπαρξης προγραμμάτων άσκησης και συμβουλευτικής, συνδυασμένες με ψυχολογικές παρεμβάσεις και συναισθηματική υποστήριξη, ώστε να επιτευχθεί η υιοθέτηση της άσκησης και να αποθαρρυνθεί η χρήση καπνού και αλκοόλ. Η κατάλληλη άσκηση βοηθάει στο να ελεγχθούν και να μετριαστούν ως ένα βαθμό τα αρνητικά συμπτώματα, που συνοδεύουν τη διακοπή του καπνίσματος, όπως:
- Κατάθλιψη
- Ανησυχία
- Διαταραχές ύπνου
- Γνωστικές δυσλειτουργίες
- Χαμηλή αυτοεκτίμηση
- Σωματικό βάρος
Επιπροσθέτως, στις έρευνες των Hassandra, Zourbanos, Kofou, Gourgoulianis και Theodorakis (2013) υπογραμμίζεται η συμβολή της φυσικής δραστηριότητας κατά τη διάρκεια της προσπάθειας μείωσης του καπνίσματος τόσο στη μείωση καθεαυτή όσο και στην ενσωμάτωση της άσκησης στην καθημερινότητα των ατόμων. Αποτελεί τόσο ένα σημαντικό βοήθημα στη απαλοιφή του καπνίσματος όσο και αναπόσπαστο κομμάτι ενός γενικότερου υγιεινού τρόπου ζωής. #κοινωνικάγραφήματα
Συμπερασματικά, θεωρώ ότι είναι απαραίτητη η εφαρμογή της συμβουλευτικής υποστήριξης με τη χρήση κατάλληλων τεχνικών για την εξάλειψη του καπνίσματος καθώς συμβάλλει θετικά στην προσπάθεια αυτή αλλά και στη διαχείριση της επιθυμίας για κάπνισμα και τη διατήρηση της αποχής από αυτό. Αξίζει να σημειωθεί, η ενσωμάτωση της συμβουλευτικής σε νοσοκομειακούς χώρους προκειμένου να επιτευχθεί η παρακίνηση για την αντιμετώπιση του καπνίσματος. Τέλος, θα πρέπει να υπογραμμιστεί η ανάγκη για έρευνα σχετικά με τις ψυχολογικές τεχνικές και ασκήσεις, ανάλογα με εξατομικευμένες ανάγκες, όπως για παράδειγμα το επίπεδο ή τα χαρακτηριστικά του εθισμού και της προσωπικότητας του ατόμου.
Πηγές
- Fiore, M. C., Jaen, C. R., Baker, T. B., Bailey, W. C., Bennett, G., Benowitz, N. L., et al. (2008). A clinical practice guideline treating tobacco use and dependence: 2008 update. Rockville, MD: USDHHS, U.S. Public Health Service. Retrieved 5 May 2010, from http://www.surgeongeneral.gov/tobacco/treating_tobacco_use08.pdf.
- Hassandra, M., Zourbanos, N., Kofou, G., Gourgoulianis, K., & Theodorakis, Y. (2013). Process and outcome evaluation of the “No more smoking! It’s time for physical activity” program. Journal of Sport and Health Science, 2, 242-248.
- Irvin, J. E., Brandon, T. H. (2000). The increasing recalcitrance of smokers in clinical trials. Nicotine Tob Res, 2, 79–84.
- Lujic, C., Reuter, M., & Netter, P. (2005). Psychological theories of smoking and smoking motivation. European Psychologist, 10, 1–24.
- McCarthy, D. E., Piasecki, T. M., Jorenby, D. E., Lawrence, D. L., Shiffman, S., & Baker, T. B. (2010). A multi-level analysis of non-significant counseling effects in a randomized smoking cessation trial. Addiction, 105, 2195–2208
- Murray-Johnson, L.,Witte, K., Boulay, M., Figueroa, M.E., Storey, D., & Tweedie, I. (2002). Using health education theories to explain behaviour change: A crosscountry analysis. International Quarterly of Community Health Education, 20, 323– 345.
- Theodorakis, Y., Goudas, M., Zourbanos, N., Hatzigeorgiadis, A., & Jamurtas, A. (2014). Exercise as a Means for Smoking and Alcohol Cessation: New Trends in Research. Inquiries in Sport & Physical Education, 12(3), 226 – 233.
- Ussher, M. H., Taylor A, Faulkner G. (2008). Exercise interventions for smoking cessation (Review). The Cochrane Library, 4, 1–37.
- World Health Organisation (2002). Factsheet on cigarette consumption: World health Organisation: western Pacific Region Public Information Unit.
- Θεοδωράκης, Ι., Γιώτη, Γ. & Ζουρμπάνος, Ν., (2005). Κάπνισμα και άσκηση, Μέρος 1ο : Σχέσεις και αλληλεπιδράσεις. Αναζητήσεις στη Φυσική Αγωγή και τον Αθλητισμό, 3, 225–238.
- Κosmidou, Ε. & Τheodorakis, Υ. (2007). Examining differences in smoking attitudes between adolescents and young adults. Psychological Reports, 101, 475–481.
- Μπεμπέτσος, Ε., Θεοδωράκης, Γ., Χρόνη, Α. (2000). Διαφορές καπνιστών μη καπνιστών ως προς την άσκηση και το κάπνισμα. Αθλητική Απόδοση και Υγεία, 2, 23–33.
- Π.Ο.Υ. (1997). Ταξινόμηση ICD-10 ψυχικών διαταραχών και διαταραχών της συμπεριφοράς – Κλινικές περιγραφές και οδηγίες για τη διάγνωση, Ιατρικές Εκδόσεις ΒΗΤΑ, Αθήνα.
Ο Αρθρογράφος
