ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ, ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΟΣ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΣ:
ΘΕΩΡΙΕΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ
Η επαγγελματική ανάπτυξη αναφέρεται στη συνεχή εκπαίδευση και επαγγελματική κατάρτιση μετά την είσοδο ενός ατόμου στο εργατικό δυναμικό, προκειμένου να το βοηθήσει να αναπτύξει νέες δεξιότητες, να ενημερωθεί για τις τρέχουσες τάσεις και να προωθήσει την καριέρα του (Guskey, 2000). Πολλοί τομείς απαιτούν από τους επαγγελματίες να συμμετέχουν στη συνεχή εκπαίδευση και τη συνεχή μάθηση, μερικές φορές ως προϋπόθεση για τη διατήρηση της εργασίας τους ή την εξέλιξη τους εντός ενός οργανισμού. Πέρα από τη συνεχή εκπαίδευση, η επαγγελματική ανάπτυξη μπορεί να αναφέρεται σε πολλούς διαφορετικούς τύπους σχετικών ευκαιριών εκπαίδευσης ή κατάρτισης που σχετίζονται με το έργο του κάθε επαγγελματία (Guskey & Huberman, 1995). Ακόμη και όταν δεν απαιτείται, πολλοί επαγγελματίες που θέλουν να διαπρέψουν στην καριέρα τους θα αναζητήσουν εθελοντικά ευκαιρίες επαγγελματικής ανάπτυξης και μάθησης. Υποστηρίζεται ότι οι θεωρίες της επαγγελματικής ανάπτυξης πρέπει να περιλαμβάνουν τόσο γνωστικές όσο και κοινωνικές πτυχές (Borko, 2004).
Θεωρίες της Επαγγελματικής Ανάπτυξης:
Θεωρία Holland:
Σύμφωνα με τον Holland, οι άνθρωποι εμπίπτουν σε μία από τις έξι κατηγορίες όπου μπορούν να ταιριάξουν καλύτερα με το περιβάλλον τους για να αξιοποιήσουν καλύτερα τις ικανότητες, τις αξίες, τις στάσεις και τις δεξιότητές τους. Εξήγησε τη θεωρία του χρησιμοποιώντας ένα εξαγωνικό μοντέλο για να καθορίσει αυτές τις κατηγορίες (Spokane & Cruza-Guet, 2005). Η θεωρία του Holland υποστηρίζει ότι οι άνθρωποι μπορούν να κατηγοριοποιηθούν σύμφωνα με έξι τύπους προσωπικότητας οι οποίοι είναι Ρεαλιστικοί, Ερευνητικοί, Καλλιτεχνικοί, Κοινωνικοί, Επιχειρηματικοί και Συμβατικοί, γνωστοί συλλογικά και ως μοντέλο RIASEC στα αγγλικά (Weinrach & Srebalus, 1990). Ο Holland (1997) περιγράφει την έννοια των κοινωνικών, περιβαλλοντικών και βιολογικών παραγόντων που επηρεάζουν τις προτιμήσεις των ανθρώπων για συγκεκριμένες δραστηριότητες. Αυτές οι προτιμώμενες δραστηριότητες σύντομα γίνονται ενδιαφέροντα που εξελίσσονται σε ικανότητες. Ο ίδιος ο Holland έχει αναθεωρήσει τη θεωρία του και έχουν αναπτυχθεί πολλά ψυχομετρικά εργαλεία αξιολόγησης με βάση τη θεωρία του Ολλανδού.
Θεωρία Ginzberg:
Το μοντέλο του Ginzberg αναφερόταν αρχικά μόνο σε παιδιά σε νέους ενήλικες. Αργότερα κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ο προγραμματισμός καριέρας είναι μια διαδικασία δια βίου. Η επαγγελματική επιλογή είναι μια εξελικτική διαδικασία (Ginzberg, 1972). Οι μεταγενέστερες απόψεις του περιλάμβαναν αλλαγή λόγω τυχόν κρίσεων που ενδέχεται να έχουν οι ενήλικες και αλλαγές λόγω της ανάπτυξης της διάρκειας ζωής. Σύμφωνα με τη θεωρία, η καριέρα είναι μια μακροπρόθεσμη διαδικασία. Αυτό απαιτεί εκπαίδευση, όραμα, αξίες, στόχους, δεξιότητες και ενδιαφέροντα. Λόγω αυτού, ο Ginzberg αναφέρει επίσης ότι οι επαγγελματικές επιλογές των ατόμων χωρίζονται σε 3 στάδια και συγκεκριμένα: παιδική ή βρεφική ηλικία, εφηβεία και ενηλικίωση ή ωριμότητα. Η συγκεκριμένη θεωρία είχε λάβει αρκετά θετικά σχόλια, όμως έχει δεχθεί και κριτική καθώς αναφέρεται ότι δεν λαμβάνει υπόψη του τις ψυχολογικές μεταβλητές και δεν συμβάλλει στην ερμηνεία της διαδικασίας λήψης αποφάσεων.
Θεωρία Super:
Ο Donald Super επηρέασε την ιδέα ότι η ανάπτυξη μιας αίσθησης του εαυτού και η συνειδητοποίηση ότι αλλάζουμε με την πάροδο του χρόνου είναι σημαντική όταν σχεδιάζομε την καριέρα μας (Super, 1992). Μία από τις μεγαλύτερες συνεισφορές του ανθρώπου αυτού στην εξέλιξη της σταδιοδρομίας ήταν η έμφαση στη σημασία της ανάπτυξης της αυτοαντίληψης. Σύμφωνα με τον Super, η αυτοαντίληψη αλλάζει με την πάροδο του χρόνου και αναπτύσσεται μέσω της εμπειρίας (Stitt-Gohdes, 1997). Ως εκ τούτου, η εξέλιξη της σταδιοδρομίας είναι δια βίου. Ο Super ανέπτυξε τις θεωρίες και το έργο του συναδέλφου Eli Ginzberg και σκέφτηκε ότι το έργο του Ginzberg είχε μερικές αδυναμίες, τις οποίες ήθελε να αντιμετωπίσει.
Ο Super υποστηρίζει ότι οι επαγγελματικές προτιμήσεις και ικανότητες, μαζί με τις καταστάσεις ζωής ενός ατόμου, αλλάζουν όλα με τον χρόνο και την εμπειρία. Ο Super ανέπτυξε την έννοια της επαγγελματικής ωριμότητας, η οποία μπορεί να αντιστοιχεί ή όχι σε χρονολογική ηλικία δηλαδή οι άνθρωποι περνούν από κάθε ένα από αυτά τα στάδια όταν περνούν μεταβάσεις σταδιοδρομίας (Brown, 2002). Ο Super δηλώνει ότι κάνοντας μια επαγγελματική επιλογή τα άτομα εκφράζουν την αυτοαντίληψη ή την κατανόηση του εαυτού τους, η οποία εξελίσσεται με την πάροδο του χρόνου (Salomone, 1996). Οι άνθρωποι αναζητούν επαγγελματική ικανοποίηση μέσω εργασιακών ρόλων στους οποίους μπορούν να εκφραστούν και να εφαρμόσουν και να αναπτύξουν περαιτέρω την αυτοαντίληψη τους.
Θεωρία Hoppock:
Οι ανάγκες είναι το κλειδί για την επαγγελματική επιλογή στη θεωρία του Hoppock. Κάθε άτομο έχει ανάγκες που μπορεί να αντιληφθεί διανοητικά ή να αισθανθεί αόριστα, και τα επαγγέλματα επιλέγονται για να καλύψουν αυτές τις ανάγκες. Η διαδικασία επιλογής σταδιοδρομίας ξεκινά μόλις το άτομο αναγνωρίσει ότι ένας μικρός αριθμός επαγγελμάτων καλύπτει τις ανάγκες του ή παρέχει δραστηριότητες που ικανοποιούν. Οι δύο πιο σημαντικοί παράγοντες στην πραγματική επιλογή σταδιοδρομίας είναι η γνώση του εαυτού και η γνώση του κόσμου της εργασίας (Sinick, Gorman, & Hoppock, 1966).
Κοινωνική Γνωσιακή Θεωρία:
Η Κοινωνική Γνωσιακή Θεωρία, που αναπτύχθηκε από τον Albert Bandura, είναι η ιδέα ότι τα κίνητρα και οι συμπεριφορές ενός ατόμου βασίζονται στην εμπειρία (Bandura, 2005). Αυτές οι εμπειρίες μπορούν να χωριστούν σε τρεις κύριες κατηγορίες: Πρώτον, ένα άτομο επηρεάζεται από την αυτο-αποτελεσματικότητα ή από αυτό που πιστεύει ότι μπορεί να επιτύχει, δεύτερον ένα άτομο επηρεάζεται από αυτό που βλέπει να επιτυγχάνουν οι άλλοι άνθρωποι και οι ενέργειες που κάνουν και τρίτον ένα άτομο επηρεάζεται από παράγοντες γύρω του που δεν μπορεί να ελέγξει.
Στην εξέλιξη της σταδιοδρομίας, η Κοινωνική Γνωσιακή Θεωρία βοηθά να εξηγηθεί πώς ένα άτομο μπορεί να δημιουργήσει το σχέδιο εξέλιξης της καριέρας του για την επιτυχία (Schwarzer & Luszczynska, 2005). Μέσα από μια θετική άποψη για τις ικανότητές του και καθώς περιβάλλεται από ένα θετικό δίκτυο μεντόρων, ένα άτομο έχει περισσότερες πιθανότητες να επιτύχει τους στόχους της καριέρας του.
Επίλογος:
Έχει πλέον γίνει γνωστό και αντιληπτό στον κλάδο της ψυχολογίας του επαγγέλματος πως όλες οι θεωρίες που αφορούν την επαγγελματική ανάπτυξη και υπάρχουν έως τώρα, δεν είναι ικανές να μπορούν να αντικατοπτρίσουν την πραγματικότητα της κατάστασης καθώς αποτελεί μια πολύπλευρη και πολυπαραγοντική διαδικασία όπου οι άνθρωποι έρχονται αντιμέτωποι και λαμβάνουν υπόψιν διάφορα ειδή εσωτερικών και εξωτερικών στοιχείων.
Πηγές:
- Bandura, A. (2005). The evolution of social cognitive theory. Great minds in management, 9-35.
- Borko, H. (2004). Professional development and teacher learning: Mapping the terrain. Educational researcher, 33(8), 3-15.
- Brown, D. (Ed.). (2002). Career choice and development. John Wiley & Sons.
- Ginzberg, E. (1972). Toward a theory of occupational choice: A restatement. Vocational guidance quarterly, 20(3), 2-9.
- Guskey, T. R. (2000). Evaluating professional development. Corwin press.
- Guskey, T. R., & Huberman, M. (1995). Professional development in education: New paradigms and practices. Teachers College Press, 1234 Amsterdam Avenue, New York, NY 10027 (paperback: ISBN-0-8077-3425-X; clothbound: ISBN-0-8077-3426-8).
- Holland, J. L. (1997). Making vocational choices: A theory of vocational personalities and work environments. Psychological Assessment Resources.
- Salomone, P. R. (1996). Tracing Super’s theory of vocational development: A 40-year retrospective. Journal of career development, 22(3), 167-184.
- Schwarzer, R. A. L. F., & Luszczynska, A. (2005). Social cognitive theory. Predicting health behaviour, 2, 127-169.
- Sinick, D., Gorman, W. E., & Hoppock, R. (1966). Research on the Teaching of Occupations 1963–1964. The Personnel and Guidance Journal, 44(6), 591-595.
- Spokane, A. R., & Cruza-Guet, M. C. (2005). Holland’s theory of vocational personalities in work environments. Career development and counseling: Putting theory and research to work, 24.
- Stitt-Gohdes, W. L. (1997). Career development: Issues of gender, race, and class. ERIC Clearinghouse on Adult, Career, and Vocational Education, Center on Education and Training for Employment, College of Education, the Ohio State University.
- Super, D. E. (1992). Toward a comprehensive theory of career development.
- Weinrach, S. G., & Srebalus, D. J. (1990). Holland’s theory of careers.
Ο Αρθρογράφος
