Η ΣΚΑΛΑ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΤΡΟΜΟΚΡΑΤΙΑ
Έχουμε ένα κτήριο με μια σκάλα στη μέση. Όλοι ξεκινούν από το ισόγειο. 1,4 δισεκατομμύρια άνθρωποι είναι όλοι στο ισόγειο. Οι άνθρωποι στο ισόγειο δεν θεωρούν τους εαυτούς τους τρομοκράτες. Μοιάζουν με εμάς, βλέποντας τη ζωή τους να περιλαμβάνει δουλειές, σχολεία, καθημερινές δραστηριότητες και το πιο σημαντικό, ψυχολογικά, το ζήτημα της ταυτότητας. “Τι είδους άτομο είμαι; Σε τι είδους ομάδα ανήκω; Έχω θετική ταυτότητα; Έίμαι διαφορετικός από τους άλλους;”
Ο Φατάλι Μ. Μογκαντάμ είναι ψυχολόγος, γεννημένος στο Ιράν και καθηγητής του Πανεπιστημίου Georgetown στην Ουάσινγκτον της Αμερικής. Μελετώντας την ψυχολογία των Τρομοκρατών κάνει λόγο για τη «σκάλα προς την τρομοκρατία». Το παρακάτω κείμενο αποτελεί μέρος της διδασκαλίας του από το εκπαιδευτικό πρόγραμμα “Τρομοκρατία και Αντιτρομοκρατία”, η οποία παρέχεται εξ αποστάσεως μέσω ειδικής ασύγχρονης πλατφόρμας του Πανεπιστημίου Georgetown, στο οποίο διδάσκει και είναι διευθυντής του προγράμματος Γνωστικών Επιστημών. Η «σκάλα προς την τρομοκρατία» αποτελεί μια μέθοδο, η οποία επιχειρεί να ερευνήσει την ψυχολογία και τους παράγοντες που οδηγούν κάποιον στην τέλεση μιας τρομοκρατικής ενέργειας.
Υπάρχει ένα κτήριο με πέντε ορόφους. Οι άνθρωποι στο ισόγειο προσπαθούν να βελτιώσουν τη ζωή τους όπως εμείς. Οι βασικοί τους στόχοι μοιάζουν πολύ με τους δικούς μας. Μερικά από αυτά τα άτομα γίνονται δυσαρεστημένα για διαφορετικούς λόγους, και μερικά από αυτά ανεβαίνουν στον πρώτο όροφο. Το γεγονός ότι ανεβαίνουν στον πρώτο όροφο δεν σημαίνει ότι θεωρούν τους εαυτούς τους τρομοκράτες. Απλώς είναι δυσαρεστήμενοι με κάποια πτυχή της ζωής τους και προσπαθούν να ανέβουν.
Σε ορισμένα μέρη του κόσμου, τα άτομα που βρίσκονται στο ισόγειο είναι κυρίως νέοι άνθρωποι. Στο μεγαλύτερο μέρος της Βόρειας Αφρικής, της Μέσης Ανατολής και της Εγγύς Ανατολής, περίπου το 60% του πληθυσμού είναι κάτω των 25 ετών. Ο ανταγωνισμός σε τομείς όπως η εκπαίδευση και οι θέσεις εργασίας είναι πραγματικά πολύ σκληρός και υπάρχουν ελάχιστοι πόροι. Ομοίως, όταν σκεφτόμαστε τα 25 εκατομμύρια περίπου Μουσουλμάνους που ζουν στη Δυτική Ευρώπη, ο ανταγωνισμός είναι πολύ μεγάλος και για αυτούς. Και καθώς αγωνίζονται στο ισόγειο, μια από τις προκλήσεις τους είναι να αποκτήσουν πρόσβαση στην εκπαίδευση και να έχουν ευκαιρίες εργασίας. Αλλά και πάλι, δεν θεωρούν τον εαυτό τους τρομοκράτη. Απλώς προσπαθούν να ανέβουν τη σκάλα.
Στον πρώτο όροφο, η συμπεριφορά τους χαρακτηρίζεται περισσότερο από αναζήτηση οδών κοινωνικής κοινητικότητας. Σε κάθε όροφο τους κτηρίου, λοιπόν, η συμπεριφορά των ανθρώπων χαρακτηρίζεται από ιδιαίτερα ψυχολογικά χαρακτηριστικά. Έτσι, στον πρώτο όροφο το κύριο ψυχολογικό θέμα είναι η κοινωνική κοινητικότητα, τα άτομα που προσπαθούν να σημειώσουν πρόοδο στην απασχόλησή τους, στην παιδεία, στις ευκαιρείες σταδιοδρομίας, να σημειώσουν πρόοδο για τα παιδιά τους. Μερικά σπό αυτά τα άτομα απογοητεύονται πολύ, επειδή δεν βρίσκουν δρόμους για να σημειώσουν πρόοδο, επειδή βρίσκουν τους δρόμους φραγμένους. Σε ορισμένα μέρη του κόσμου αυτό οφείλεται στη διαφθορά των δικτατοριών που επικρατούν, των εμποδίων που υπάρχουν εκεί ενάντια στην κινητικότητα. Δεν υπάρχει ελευθερία, ο ανοιχτός ανταγωνισμός που αναζητούν οι άνθρωποι. Και πάλι μερικά άτομα απογοητεύονται πολύ και ανεβαίνουν στο επόμενο επίπεδο της σκάλας.
Φτάνοντας στον δεύτερο όροφο του κτηρίου, η ψυχολογική διαδικασία που επικρατεί είναι η μετατόπιση της επιθετικότητας. Στην καθημερινότητα μας βιώνουμε αρκετές φορές την μετατόπιση της επιθετικότητας. Για παράδειγμα, ένας πατέρας είχε μια τρομερή μέρα στη δουλειά. Μαλώνει με το αφεντικό του. Όταν μπαίνει στο αυτοκίνητό του για να πάει στο σπίτι, το αυτοκίνητο δεν ξεκινά. Όταν εκείνο ξεκινά, “κολλάει” σε μποτιλιάρισμα. Όταν φτάσει σπίτι, είναι κουρασμένος και πεινασμένος, φωνάζει στο παιδί του και το χαστουκίζει. Και όταν η γυναίκα του τον ρωτάει , γιατί το χτύπησε, εκείνος απαντά πως αυτό θα τον κάνει καλύτερο άνθρωπο και με αυτόν τον τρόπο του μαθαίνει πως εκεί έξω είναι ένας δύσκολος κόσμος. Αυτό το είδος μετατόπισης είναι μέρος της καθημερινότητάς μας. Ωστόσο, ειδικά στον Ισλαμικό κόσμο, αυτή η επιθετικότητα διοχετεύεται από συγκεκριμένες ομάδες. Υπό ορισμένες συνθήκες η απογοήτευση μπορεί να οδηγήσει σε επιθετικότητα. Δεν είναι αναπόφευκτο, αλλά συχνα λαμβάνει χώρα.
Έτσι, ορισμένα άτομα ανεβαίνουν από τον δεύτερο στον τρίτο όροφο του κτηρίου προς την τρομοκρατία. Αυτά τα άτομα όχι μόνο έχουν απογοητευτεί, αλλά αισθάνονται πολύ ανήσυχα και άβολα για την κατάσταση τους και έχουν στραφεί σε συγκεκριμένους στόχους. Ανεβαίνουν στον τρίτο όροφο στον οποίο η κύρια ψυχολογική διαδικασία που επικρατεί είναι η απεμπλοκή από την ηθική των υπολοίπων -από εμάς της πλειοψηφίας-. Το είδος της ηθικής που λέει πως η δολοφονία είναι λάθος, πως η τρομοκρατία είναι λάθος και εμπλέκονται σταδιακά με την ηθική που λέει ότι υπό ορισμένες συνθήκες η τρομοκρατία δικαιολογείται.
Με αυτόν τον τρόπο, ορισμένα άτομα υιοθετούν αυτην τη ηθική που λέει πως εαν δεν υπάρχει άλλος τρόπος να πολεμήσουν κάποιον, η τρομοκρατία είναι δικαιολογημένη. Παρουσιάζεται ως μέσο για έναν σκοπό. Στον τρίτο όροφο, αυτή η στροφή προς μια ηθική που υποστηρίζει την τρομοκρατία, δεν σημαίνει ότι κάποιος θα γίνει αναπόφευκτα τρομοκράτης από την άποψη της δράσης. Σημαίνει αλλαγή νοοτροπίας. Γνωρίζουμε πως επειδή ένα άτομο εκφράζει μια στάση δεν σημαίνει ότι πρόκειται να πραγματοποιήσει μια ενέργεια. Για παράδειγμα, υπάρχουν πολλοί άνθρωποι που εκφράζουν στάσεις για την ψήφο τους στις εκλογές, αλλά δεν πηγαίνουν ποτέ να ψηφίσουν. Υπάρχουν άνθρωποι που απειλούν, αλλά δεν εκτελούν ποτέ τις απειλές.
Επομένως, επειδή υπάρχει αποδοχή της τρομοκρατίας σε ηθικό επίπεδο δεν σημαίνει ότι το άτομο πρόκειται να βγει να πραγματοποιήσει τη δράση. Ωστόσο, αυτό σημαίνει πως το άτομο αυτό έχει πλέον μετατοπιστεί σε πολύ σημαντικό βαθμό. Ηθικά ασχολήθηκε με την τρομοκρατία, βλέποντας την ως δικαιολογημένο μέσο για έναν σκοπό. Επίσης, αυτό το γεγονός συνδέεται με την ταυτότητα. Σε όλη τη σκάλα προς την τρομοκρατία, ένα πολύ σημαντικό θέμα είναι η απειλούμενη ταυτότητα. Όχι μόνο σε ατομικό αλλά και σε συλλογικό επίπεδο. Όταν οι άνθρωποι αισθάνονται ότι η ταυτότητά τους απειλείται άμεσα, ότι θα μπορούσαν να εξαφανιστούν, αυτό αποτελεί ένα σημαντικό κίνητρο για δράση.
Ως απάντηση, αυτή η απειλή ή η αντιληπτή απειλή φαίνεται να είναι αδικαιολόγητη. Σίγουρα, δεν πρέπει να νιώθουν ότι απειλούνται συλλογικά ή ότι πρόκειται να εξαφανιστούν. Ωστόσο, η ιστορία δείχνει ότι υπάρχουν πολύ καλοί λόγοι για ορισμένες ομάδες να αισθάνονται ότι απειλούνται. Για παράδειγμα, η έρευνα για τον γλωσσικό θάνατο καταδεικνύει ότι τα τελευταία 500 χρόνια, περίπου 9.000 γλώσσες έχουν εξαφαλειφθεί. Όταν, ο Κολόμβος έφτασε στη Βόρεια Αμερική, υπήρχαν περίπου 15.000 γλώσσες στον κόσμο. Τώρα έχουν απομείνει περίπου 6.000 γλώσσες. Η πλειονότητα των γλωσσών έχει εξαφανιστεί. Πολλές ομάδες αισθάνονται ότι απειλούνται από την παγκοσμιοποίηση. Παραδοσιακές και φονταμενταλιστικές θρησκευτικές ομάδες όλων των μορφών αισθάνονται οτι απειλούνται. Ιδιαίτερα, οι παραδοσιακοί και φονταμενταλιστικοί άνδρες αισθάνονται ότι απειλούνται από την παγκοσμιοποίηση και την απελευθέρωση των ρόλων των φύλων. Μερικά άτομα που έχουν πλέον εμπλακεί με την ηθική που υποστηρίζει την τρομοκρατία στον τρίτο όροφο, ανεβαίνουν στον τέταρτο όροφο. Η κύρια ψυχολογική διαδικασία που μετατοπίζεται στον τέταρτο όροφο είναι η κατηγορηματική σκέψη. Η σκέψη «εμείς εναντίον τους». Η σκέψη «εμείς έχουμε δίκιο, εκείνοι έχουν άδικο».
Η κατηγορηματική σκέψη επιτρέπει στον άλλον, την “εξωομάδα”, να χαρακτηρίζεται ως “μη άνθρωπος”, ως “αμαρτωλός”, ως οτιδήποτε δικαιολογεί την εξόντωσή του. Η κατηγορηματική σκέψη επιτρέπει σε ένα άτομο ή μια ομάδα να τοποθετήσει την άλλη ομάδα σε μια κατηγορία που μπορεί να αντιμετωπιστεί με απάνθρωπους τρόπους. Και αυτό το βλέπουμε όχι μόνο στην τρομοκρατία, αλλά και στις θυριωδίες σε όλη την ιστορία, όπου κάποιος χαρακτηρίζεται ως παράσιτο, ως “κατσαρίδα”, ως “μη άνθρωπος” με πολλούς διαφορετικούς τρόπους. Και πάλι, αυτό δεν σημαίνει ότι αναπόφευκτα θα οδηγηθεί σε τρομοκρατική ενέργεια. Δεν σημαίνει ότι το να έχει μια στάση που χαρακτηρίζει την άλλη ομάδα ως μη – ανθρώπινη θα τον οδηγήσει αναπόφευκτα να προσπαθήσει να την καταστρέψει , αλλά αυξάνει την πιθανότητα. Αυτό που διαπιστώνουμε, λοιπόν, σε όλο αυτό το κτήριο -από το ισόγειο- κάθε όροφος χαρακτηρίζεται από ιδιαίτερες ψυχολογικές διεργασίες. Είναι φανερή αυτή η σταδιακή κίνηση σε μια κατάσταση κατα την οποία τα άτομα βλέπουν το μέλλον τους θολό. Η πρόοδος τους είναι περιορισμένη και είναι πολύ απογοητευμένοι. Βλέπουν πολύ καθαρά τον στόχο της επιθετικότητάς τους, νιώθοντας ότι υπάρχει ηθική δικαιολογία για την επιθετικότητα.
Το τελευταίο βήμα σε αυτή τη σκάλα προς την τρομοκρατία είναι η μετακίνηση προς τον πέμπτο όροφο και η παράκαμψη των ανασταλτικών μηχανισμών. Οι ανασταλτικοί μηχανισμοί είναι ενσωματωμένοι σε όλους τους ανθρώπους. Όλοι οι άνθρωποι δυσκολεύονται να σκοτώσουν άλλους ανθρώπους, ωστόσο υπάρχουν τρόποι με τους οποίους μπορούμε να παρακάμψουμε αυτούς τους ανασταλτικούς μηχανισμούς και οι τρομοκράτες έχουν αναπτύξει στρατηγικές για την παράκαμψη.
Το τελευταίο στάδιο στον πέμπτο όροφο είναι η δράση του τρομοκράτη να σκοτώσει άλλους άνθρωπους και περιλαμβάνει συνήθως όχι μόνο τον χαρακτηρισμό του άλλου ως “μη – ανθρώπου”, αλλά και την αντίληψη του άλλου ως “αμαρτωλού”, θεωρώντας τον ως άξιο να γίνει στόχος επιθετικότητας. Σε όλη αυτή τη διαδικασία, το κύριο θέμα είναι η απειλούμενη ταυτότητα.
Αυτό που συνεπάγεται από τη σκάλα προς την τρομοκρατία είναι ότι πρέπει να αναπτυχθούν πολιτικές που είναι κατάλληλες για κάθε άτομο σε κάθε επίπεδο της σκάλας. Πρέπει να έχουμε μακροπρόθεσμες και βραχυπρόθεσμες πολιτικές. Μέχρι στιγμής, οι περισσότερες κυβερνήσεις έχουν αναπτύξει μόνο βραχυπρόθεσμες πολιτικές. Δηλαδή, έχουν αναπτύξει πολιτικές μόνο για τα άτομα που έχουν φτάσει στον τελευταίο όροφο. Όταν έχουν ήδη ξεπεράσει τον τέταρτο όροφο και πρόκειται να χτυπήσουν ή έχουν ήδη επιτεθεί. Αυτές οι βραχυπρόθεσμες πολιτικές είναι ενάντια στα άτομα που έχουν ήδη αναγνωριστεί ως τρομοκράτες. Αυτό που χρειάζεται είναι πιο μακροπρόθεσμες πολιτικές που θα τους εμποδίζουν να προχωρήσουν περα από τον τρίτο όροφο όπου μπορεί να εμπλακούν με την ηθική που υποστηρίζει την τρομοκρατία.
Επιπλέον, οι τρομοκράτες δεν αποτελούν όλοι μια ομάδα. Ψυχολογικά υπάρχουν πολλά και διαφορετικά είδη τρομοκρατών . Μπορεί να υπάρχουν έως και δέκα είδη. Αυτά τα είδη είναι διάσπαρτα στο κτήριο σε διάφορους ορόφους. Ορισμένα είδη φτάνουν μέχρι τον υψηλότερο όροφο, ενώ άλλα μένουν πολύ χαμηλότερα. Συνεπώς, οι πολιτικές που πρέπει να αναπτυχθούν οφείλουν να είναι κατάλληλες για κάθε είδος σε κάθε όροφο.
Το πρώτο είδος είναι εκείνος, ο οποίος αποτελεί “πηγή έμπνευσης”. Είναι εκείνος που όλοι γνωρίζουν και χρησιμεύει ως πηγή έμπνευσης για διάφορους ριζοσπάστες σε όλον τον κόσμο. Υπάρχουν, επίσης, οι δικτυακοί συνεργάτες. Οι συνεργάτες αυτοί είναι άτομα τα οποία ξέρουν πως να καθοδηγούν τους ριζοσπάστες προκειμένου να γίνουν ενεργοί τρομοκράτες. Και οι δικτυακοί παραμένουν μερικές φορές στον τρίτο όροφο. Σπάνια ανεβαίνουν στον τέταρτο και ποτέ στον πέμπτο. Απλώς ενεργούν ως άτομα που γνωρίζουν που βρίσκονται οι στόχοι, κατευθύνοντας τους ριζοσπάστες προκειμένου να πραγματοποιήσουν την τρομοκρατική ενέργεια. Ένα άλλο είδος που συχνά δεν υπερβαίνει τον τρίτο όροφο στο κτίριο για την τρομοκρατία είναι ο “φιλάνθρωπος”. Το άτομο που συγκεντρώνει χρήματα με διάφορους τρόπους, συχνά μέσω φιλανθρωπικών οργανώσεων και εράνου, και απλώς καθοδηγεί τα χρήματα με τον σωστό τρόπο,ώστε οι πόροι να φτάσουν σε εκείνους που θα γίνουν τρομοκράτες.
Έτσι, όταν κοιτάμε τη σκάλα προς την τρομοκρατία, αυτό που διαπιστώνουμε είναι ότι υπάρχουν άτομα διασκορπισμένα σε ορόφους, χωρίς απαραίτητα να πηγαίνουν μεχρι την κορυφή. Για παράδειγμα, υπάρχουν οι τεχνικοί εμπειρογνώμονες, άτομα που έχουν κάποια εξειδίκευση στους υπολογιστές ή στα εκρηκτικά. Δεν πραγματοποιούν απαραίτητα τις ενέργειες οι ίδιοι αλλά παρέχουν πληροφορίες και τεχνική πραγματογνωμοσύνη ώστε άλλοι να μπορούν να προβούν σε τρομοκρατικές ενέργειες. Και πάλι, αυτοί οι τεχνικοί εμπειρογνώμονες μπορεί να μην υπερβούν ποτέ τον τρίτο όροφο της σκάλας προς την τρομοκρατία. Συνεπώς, οι πολιτικές που θα εφαρμοστούν σε σχέση με τα διάφορα είδη που ανεβαίνουν αυτή τη «σκάλα» πρέπει να είναι κατάλληλες για κάθε άτομο σε κάθε όροφο. Ήδη από το ισόγειο.
Πηγές:
- Βιβλίο: “From the Terrorist’s Point of View: What They Experience and Why They Come to Destroy”, Fathali M. Moghaddam, 2008
- Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα «Τρομοκρατία και Αντιτρομοκρατία». Εξ αποστάσεως επιμόρφωση από το Πανεπιστήμιο Georgetown.
Ο Αρθρογράφος
