CARL GUSTAV JUNG: ΣΥΛΛΟΓΙΚΟ ΑΣΥΝΕΙΔΗΤΟ

Μας γράφει η Σοφία Αντωνιάδου

Ο Κάρλ Γκουστάβ Γιούνγκ (Carl Gustav Jung), ήταν Ελβετός ψυχίατρος και ψυχαναλυτής. Υπήρξε στενός φίλος και μαθητής του Σίγκμουντ Φρόυντ, (Sigmund Freud) όπου μαζί ίδρυσαν και την Διεθνή Ψυχαναλυτική Εταιρία. Η επαφή του με τον Φρόυντ και την ψυχολογία της υστερίας και των ονείρων, αποτέλεσε βασικό πυλώνα στην μετέπειτα εξέλιξη του στον χώρο της ψυχολογίας. Ύστερα, από την απομάκρυνση του από τον Φρόυντ, ο ίδιος ανέπτυξε την αναλυτική ψυχολογία που αν και είχε βάσεις στη θεωρία της ψυχανάλυσης του Φρόυντ, οι διαφορές είναι αισθητές. Πιο αναλυτικά ανέπτυξε έννοιες όπως, η εξωστρεφής και η ενδοστρεφής προσωπικότητα, οι αρχέτυποι και το συλλογικό ασυνείδητο, στο οποίο θα ρίξουμε μια διεξοδική ματιά παρακάτω. Το έργο του Κάρλ Γιούνγκ, άσκησε σημαντική επιρροή στην ψυχιατρική επιστήμη, την σπουδή των θρησκειών, της τέχνης, της ανθρωπολογίας και της ιστορίας.

Η έννοια του συλλογικού ασυνείδητου:

Πέραν του προσωπικού ασυνείδητου, που είναι γενικά αποδεκτό από την ιατρική ψυχολογία, η ύπαρξη ενός δεύτερου δομικού ψυχικού συστήματος που άπτεται μιας παγκόσμιας απρόσωπης φύσης θεωρείται το συλλογικό ασυνείδητο. Η δομή του εικάζεται πως αποτελείται από προϋπάρχουσες σκεπτομορφές, τα επονομαζόμενα «αρχέτυπα».

Τα αρχέτυπα έχουν την ιδιότητα να δίνουν μορφή, σε ορισμένα ψυχικά περιεχόμενα τα οποία με τη σειρά τους κατευθύνονται προς το ασυνείδητο. Πιο αναλυτικά παρουσιάζονται ως ενστικτώδεις νοητικές εικόνες και σκέψεις, που όλοι μας διαθέτουμε. Για παράδειγμα, η ιδέα της μητρότητας και η σημασία που έχει για εμάς, είναι ένα είδος αρχέτυπου. Επίσης το “άτομο”, ως η εικόνα του εαυτού μας, που έχουμε ανάγκη να προβάλλουμε στον κοινωνικό μας περίγυρο και τέλος η “σκιά”, που αφορά όλα εκείνα που επιθυμούμε να κρύψουμε από τους άλλους. Όλα αυτά τα αρχέτυπα είναι συναισθηματικά μοτίβα συμπεριφορών, που ακολουθούνται από όλους μας. Η σχέση με τη μητέρα μας διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στην εξέλιξη μας ως άτομα, η ανάγκη μας για κοινωνική αποδοχή παρομοίως και φυσικά η συνήθεια του να αποσιωποιούμε, οτιδήποτε δεν μας ευχαριστεί σχετικά με τον εαυτό μας ή μας κάνει να αισθανόμαστε άβολα. Είναι ιδιαιτέρως διαδεδομένη η πεποίθηση, πως τα αρχέτυπα που υπάρχουν ισούνται με το σύνολο των επαναλαμβανόμενων καταστάσεων της ζωής, δηλαδή εμφανίζεται μια κατάσταση που αντιστοιχεί σε ένα συγκεκριμένο αρχέτυπο, εκείνο πιέζει για την ολοκλήρωση του, με τη μορφή μιας παρόρμησης. Η αντίσταση στην έκφραση των αρχετύπων, μπορεί να προκαλέσει νεύρωση. Η ύπαρξη των αρχετύπων γίνεται πιο αισθητή, στην ανάλυση των παιδικών και ενήλικων ονείρων, στην ενεργή φαντασία, όπως και στις ψυχωτικές παραισθήσεις. Για παράδειγμα, ένα περιστατικό ενός ατόμου που πάσχει από σχιζοφρένεια, εξετάζεται με όρους της εκδήλωσης των αρχετύπων στο παραληρητικό σύστημα του ασθενούς.

Η συμβολή της μυθολογίας στο συλλογικό ασυνείδητο.

Ιδιαίτερα ελκυστική παρουσιάζεται, η προσέγγιση του ψυχαναλυτή, ώστε να διευκρινίσει περαιτέρω την έννοια του συλλογικού ασυνειδήτου, στην μυθολογία. Με αυτόν τον τρόπο τα αρχέτυπα εκφράζονται, ως αυθόρμητα προϊόντα της ψυχής τα οποία δεν εκφέρουν ουδεμία φυσική διεργασία, όμως αντανακλώνται μέσα σε αυτή. Σε αυτό το σημείο για να κατανοήσουμε καλύτερα τη σχέση μυθολογίας-συλλογικού ασυνείδητου, θα ήταν αναγκαίο να αναφέρουμε το παράδειγμα της άνιμα.

Η άνιμα είναι θηλυκή πτυχή του αρχετυπικού ζεύγους αρσενικό/θηλυκό, του οποίου οι προβολές μπορούν να εντοπισθούν στον εξωτερικό κόσμο με τη χρήση του μύθου και του θρησκευτικού δόγματος. Η ισχυρή παρουσία αυτού του γονικού αρχέτυπου, οφείλεται στην έντονη καταστολή του ασυνείδητου σχετικά με τις γονικές εικόνες. Πιο αναλυτικά αυτές οι εικόνες περιγράφονται ως προϋπάρχουσες, ενεργές και διαθέσιμες από την στιγμή της γέννησης. Αυτό μας παραπέμπει και στην θεωρία του Σωκράτη, πως ο άνθρωπος γεννιέται με όλη τη γνώση για τον κόσμο, απλά χρειάζεται βοήθεια ώστε να “θυμηθεί η ψυχή”, μάλιστα δεν ήταν τυχαία η ονομασία της μαιευτικής μεθόδου που χρησιμοποιούσε για αυτόν τον σκοπό. Συνεχίζοντας σχετικά με την έννοια της άνιμα, η μορφή της έχει σημαντικό ρόλο στην παιδική ηλικία, δίνοντας κατά κάποιο τρόπο “υπεράνθρωπες” ιδιότητες στη μητέρα, πριν βυθιστεί πάλι στον κόσμο του υποσυνείδητου από την τριβή του με την εξωτερική πραγματικότητα. Σημαντικό να αναφέρουμε, πως η θεωρία της άνιμα διαδραματίζει σπουδαίο ρόλο στην κατανόηση της ψυχολογίας του αρσενικού.

Το συλλογικό ασυνείδητο στην κλινική εφαρμογή.

Μέσα από την κλινική πρακτική του και τις προσωπικές του εμπειρίες, το συλλογικό ασυνείδητο ο ψυχαναλυτής καταλήγει πως πηγάζει πολύ βαθύτερα από το απλό ασυνείδητο, και εμπεριέχει πληροφορίες για την πνευματική εξέλιξη της ανθρωπότητας, αναγεννημένες στη δομή του εγκεφάλου κάθε ανθρώπου. Θέλοντας να ενισχύσει αυτή του τη θεωρία, ο Κάρλ Γιούνγκ επιχείρησε να την εφαρμόσει σε ψυχολογικά φαινόμενα, τα οποία δεν μπορούσαν να εξηγηθούν βάσει της θεωρίας του ασυνείδητου. Για παράδειγμα η ασυνείδητη δραστηριότητα της φαντασίας παραπέμπει σε δύο κατηγορίες:

“Στις φαντασιώσεις (συμπεριλαμβανομένων των ονείρων) ενός προσωπικού χαρακτήρα, οι οποίες επιστρέφουν αναμφισβήτητα στις προσωπικές εμπειρίες, τα ξεχασμένα ή καταπιεσμένα πράγματα και τις ατομικές αναμνήσεις.”
“Στις φαντασιώσεις (συμπεριλαμβανομένων των ονείρων) ενός απρόσωπου χαρακτήρα, που δεν μπορούν να περιοριστούν σε εμπειρίες στο παρελθόν του ατόμου, και έτσι δεν μπορούν να εξηγηθούν ως κάτι που αποκτήθηκε μεμονωμένα. Αυτές οι εικόνες φαντασίας έχουν αναμφισβήτητα τα πλησιέστερα ανάλογα τους σε μυθολογικούς τύπους. … Αυτές οι περιπτώσεις είναι τόσο πολλές που είμαστε υποχρεωμένοι να υποθέσουμε την ύπαρξη ενός συλλογικού ψυχικού υποστρώματος.”

Αυτό ήταν που ο Κάρλ Γιούνγκ ονόμασε συλλογικό ασυνείδητο. Συνοψίζοντας οι θεωρήσεις και οι ιδέες του Κάρλ Γιούνγκ αποτέλεσαν σημείο σταθμό για την εξέλιξη της επιστήμης της ψυχολογίας και διαφώτισαν πτυχές της ξεχωριστής και πολύπλοκης υπόστασης του ανθρώπινου γένους.

Βιβλιογραφία: