«ΤΥΠΟΓΡΑΦΕΙΟΝ»

Άλλο ένα καλοκαίρι, άλλη μια επίσκεψη μου στην Κρήτη, την γενέτειρα του παππού μου του Παύλου. Τα καλύτερα ταξίδια που έχω κάνει είναι μέσα από τις ιστορίες του παππού μου, ακόμη και αν είναι σε παρελθόντα χρόνο. Μια τέτοια ιστορία είναι και η σημερινή που μου αφηγήθηκε ένα αυγουστιάτικο πρωινό, κάτω από την ανθισμένη βουκαμβίλια της μονοκατοικίας. Ήταν Κυριακή πρωί και όπως κάθε Κυριακή πρωί τελούσαμε την δική μας ιεροτελεστία, ελληνικός καφές με κουλουράκια κανέλας και διάβασμα των κυριακάτικων εφημερίδων. Όταν κάποια στιγμή αγναντεύοντας το απέραντο γαλάζιο ολόγυρα μου, συλλογίστηκα πόσο τυχερή είμαι που νιώθω ελεύθερη σε έναν τόσο ευλογημένο τόπο. Κάπως έτσι ζήτησα από τον παππού μου να μου μιλήσει για μια στιγμή που ο ίδιος ένιωσε πραγματικά ελεύθερος. Το χρονοντούλαπο των ιστοριών άνοιξε και μου την εξιστορούσε σαν να επρόκειτο για κάτι που συνέβη πριν κάποιες μέρες και όχι αρκετά χρόνια πριν. Πάμε να ταξιδέψουμε;

Βρισκόμαστε στο καλοκαίρι του ’73, η γνωστή παρέα, ο Ορφέας, η Μαρία, η Νεφέλη και ο Παναγιώτης μαζί τους και εγώ μόλις είχαμε δώσει το τελευταίο μάθημα της εξεταστικής. Η Αθήνα και το καλοκαίρι ήταν δικά μας και παρασυρόμενοι από τον Ορφέα κατευθυνθήκαμε προς Ομόνοια, χωρίς να αναζητούμε κάτι συγκεκριμένο αλλά ο πεζόδρομος στον οποίο βρεθήκαμε αποδείχθηκε τελικά η καλύτερη μας ανακάλυψη. Καθίσαμε σε ένα μικρό καφέ το οποίο παραδόξως για το τσιμέντο της Αθήνας ήταν περικυκλωμένο από πράσινο. Παρέα με την μυρωδιά του φρεσκοψημένου ελληνικού, που μόλις μας είχε σερβιριστεί ξεκίνησε και η συζήτηση για τα καλοκαιρινά μας πλάνα. Όλοι μας ψάχναμε τρόπο να βγάλουμε το χαρτζιλίκι μας, η εποχή που ζούσαμε όμως ήταν διχασμένη, μια κοινωνία προκατειλημμένη  που σε έκρινε, σε περιθωριοποιούσε από το παρουσιαστικό σου και μόνο, ενώ κάποιες φορές αυτό είχε και συνέπειες. Πώς θα αντιμετώπιζαν άραγε έναν νέο με μακριά μαλλιά, τζιν καμπάνα και το σήμα της ειρήνης κρεμασμένο στο λαιμό του; Πώς αλλιώς αν όχι σαν μια αντικαθεστωτική βόμβα; Χωρίς να περάσει πολύ ώρα, χωρίς να έχω προσπαθήσει καθόλου εμφανίστηκε η κατάλληλη ευκαιρία. Ακριβώς δίπλα από το καφέ ακούστηκε μια αντρική φωνή να λέει πως θα φροντίσει εκείνος για τα καφεδάκια και θα επιστρέψει για να βοηθήσει με την στοιχειοθεσία. Σηκώθηκα και κοίταξα πέρα από το γιασεμί που περικύκλωνε το καφέ και ακούστηκε η φωνή. Λίγα μέτρα πιο δίπλα, σε μια υπόγεια είσοδο υπήρχε καρφωμένη η ταμπέλα ΄΄Τυπογραφείον΄΄. Δεν μου πήρε πολύ ώρα να πάρω την απόφαση και να ρισκάρω. Σηκώθηκα και πλησίασα τον άντρα που μπήκε στο μαγαζί ,τον ρώτησα αν χρειάζονταν βοήθεια στο τυπογραφείο . Με περιεργάστηκε και ύστερα με ρώτησε ένα σωρό πράγματα που τότε αγνοούσα, όπως αν γνωρίζω στοιχειοθεσία, αν ξέρω να δουλεύω στο πιεστήριο, παρόλα αυτά ανταποκρίθηκα θετικά. Η αλήθεια είναι πως δεν ξέρω αν με πίστεψε ή διέκρινε την έντονη προθυμία μου να δουλέψω πάντως την επόμενη κιόλας μέρα ήμουν συνεπής στην ώρα μου και στο πόστο μου. Η διαδικασία δημιουργίας του βιβλίου ήταν μοναδική. Σε έκανε να είσαι ψυχή τε και σώματι προσηλωμένος σε κάθε στάδιο, από την στοιχειοθεσία με την οποία σχημάτιζες τις αράδες έως και το πιεστήριο. Αλλά και αυτή η μυρωδιά του μελανιού, τόσο μεθυστική, σχεδόν σε παρέσυρε μέσα στο ίδιο το βιβλίο. Οι συγγραφείς τις περισσότερες φορές ήταν μαζί μας στην διαδικασία, οι συζητήσεις μαζί τους ήταν ατελείωτες και απολαυστικές. Με την ολοκλήρωση του βιβλίου ήμασταν όλοι παρόντες για να γιορτάσουμε, εργαζόμενοι, βιβλιόφιλοι και συγγραφείς απλώναμε λαδόκολλες με μερικά εδέσματα, περισσότερο όμως τρεφόμασταν από τις συζητήσεις μας ευρύτερης θεματολογίας καθώς και την επικαιρότητα. Όταν μιλάμε για επικαιρότητα μιλάμε για το καθεστώς του ’67 και οι συζητήσεις αυτές πάντα περιβάλλονταν από ένα αίσθημα φόβου και μυστικότητας. Ήταν Οκτώβριος του ’73, ένα μήνα πριν την εξέγερση του Πολυτεχνείου και τα φοιτητικά κινήματα είχαν ήδη αρχίσει να δηλώνουν έμπρακτα την δυσαρέσκεια τους για τις αποφάσεις του καθεστώτος μήνες πριν. Μια τέτοια δήλωση ήταν όταν τον Φεβρουάριο του ’73 φοιτητές συγκεντρώθηκαν στο Πολυτεχνείο ζητώντας την κατάργηση υποχρεωτικής στράτευσης όσων ανέπτυσσαν συνδικαλιστική δράση στην διάρκεια των σπουδών τους. Όλη η παρέα ήμασταν παρόντες σε αυτές τις δράσεις. Ωστόσο δεν εφησυχαζόμουν, ήθελα να κάνω και άλλα για τον αγώνα και τα αιτήματα μας , απλά η ιδέα δεν είχε εκκολαφθεί ακόμη μέσα μου. Ώσπου η ιδέα ήρθε και με βρήκε μόνη της, από μια πρόταση που ακούστηκε κάποιο απόγευμα μέσα στο τυπογραφείο. Ήταν αυτή η γνωστή λατινική παροιμία, «verba volant, scripta manent» , τα λόγια πετούν, τα γραπτά μένουν. Με το που τελείωσα την δουλειά έτρεξα να βρω τους υπόλοιπους της παρέας στο σπίτι του Παναγιώτη. Βιαζόμουν να μοιραστώ την σκέψη μου μαζί τους, σχεδόν μου είχε κοπεί η ανάσα από το τρέξιμο. Με το που άνοιξε η πόρτα του διαμερίσματος, ανακοίνωσα κατευθείαν, «θα εκδίδουμε το δικό μας Μανιφέστο». Για λίγο σάστισαν μέχρι που με ρώτησαν τι ακριβώς εννοούσα. Η ιδέα μου ξεχύθηκε σαν χείμαρρος, «μπορεί να προσπαθούν να φιμώσουν τις φωνές μας αλλά δεν θα αγνοούν τα γραπτά μας, θα τυπώνουμε κάθε τόσο δικό μας φυλλάδιο με τα αιτήματα μας, τον αγώνα μας ενάντια στο καθεστώς καθώς και την κριτική μας απέναντι του, θα γίνουμε η φωνή κάθε καταπιεσμένου πολίτη, κάθε καταπιεσμένου νέου. Τα φυλλάδια θα τα μοιράζουμε σε δρόμους της Αθήνας, σε μαγαζιά, σπίτια, θα τα τυπώνουμε στο τυπογραφείο του κ. Παναγιώτη». Συζητώντας εκτενέστερα για αυτή την κατά τα άλλα παράτολμη κίνηση συμφωνήσαμε ότι θα το κάνουμε. Τα πιστεύω και τα ιδανικά μας ταυτίζονταν με αυτά του κ. Παναγιώτη οπότε αποφάσισε να μας βοηθήσει. Μερικές μέρες μετά δώσαμε όλοι ραντεβού στο τυπογραφείο. Πρώτα συζητήσαμε το όνομα που θα αντιπροσώπευε τις διακηρύξεις μας. Το όνομα στο οποίο καταλήξαμε ήταν εύρεση της Νεφέλης, ονομάστηκε ‘’Μανιφέστο ποιητών’’, όχι γιατί ασχολούμασταν με την ποίηση αλλά γιατί στόχος μας ήταν να δημιουργήσουμε μια άλλη κοινωνία, μια κοινωνία ελεύθερη. Στο φυλλάδιο συμπεριλαμβάνονταν αιτήματα που αφορούσαν την παιδεία και κυριότερο, να γίνουν εκλογές για τους φοιτητικούς συλλόγους τον Δεκέμβριο του ίδιου έτους και όχι στα τέλη του επόμενου χρόνου, όπως το καθεστώς είχε αποφανθεί. Το φυλλάδιο ολοκληρωνόταν με μερικούς στίχους από το ποίημα του Κώστα Βάρναλη, ‘’Λευτεριά’’, σφραγίζοντας την επιθυμία μας να παλέψουμε για τα ιδανικά μας. Στις 14 Νοεμβρίου συμμετείχαμε στην συνέλευση του Πολυτεχνείου όπου αποφασίστηκε η αποχή από τα μαθήματα με σκοπό την πραγματοποίηση όσων αιτούμασταν. Εκεί συζητήσαμε για το Μανιφέστο με ένα σωρό φοιτητές, σαν ομάδα αποφασίσαμε εν τέλει να ξεχυθούμε στους δρόμους της Αθήνας και να το μοιράσουμε το βράδυ της 16^ης Νοεμβρίου. Τα πράγματα πλέον βρίσκονταν στην πλήρη κορύφωση τους και εμείς μαζί με άλλα παιδιά βγήκαμε σαν αγέλη στους δρόμους της Αθήνας μοιράζοντας το δημιούργημα μας. Τελικός μας προορισμός ήταν το προαύλιο του Πολυτεχνείου, δυστυχώς δεν τα καταφέραμε όλοι μέχρι εκεί, κάποιους τους έπιασαν οι ασφαλίτες, ανάμεσα τους και ο Παναγιώτης με την Μαρία. Η επόμενη μέρα έμεινε για πάντα στο χρονοντούλαπο της ιστορίας και κάπου ανάμεσα στους αγώνες υπέρ ελευθερίας.

Τον ρώτησα για το απόσταγμα της ιστορίας του και την απάντηση του την έκανα φυλαχτό στην ζωή μου.

«Κάθε μικρή πράξη οδηγεί σε ένα μεγάλο αποτέλεσμα, ποτέ μην εγκαταλείπεις τα ιδανικά σου».

Μπαίνοντας μέσα στο σπίτι παρατήρησα ένα κάδρο που δεν του είχα δώσει ξανά τόση σημασία. Ένα φύλλο χαρτιού, με κεφαλαία μαύρα γράμματα αναγραφόταν, Μανιφέστο ποιητών και πιο δίπλα, στην πίσω όψη του χαρτιού ένα ποίημα…

Κι έκλαψα. Πόσο; Στα βαθιά λάλησε ο κόκορας αλώνια

κι άκουσα ν’ ανεβαίνει μιαν ηχή:

«Τη λευτεριά δεν τη ζητάν με παρακάλια, την ε παίρνουν, με τα δικά τους χέρια, μοναχοί.

Αν δεν υπάρχει όξω από σένα, ούτε και μέσα στην ψυχή σου

έργο δικό της θα την βρεις.

Από τους λίγους, που την έχουν, πάρ’ τη να την ε δώσεις σ’ όλους

μ’ όλους μαζί να τη χαρείς.