Του λόγου τα ανείπωτα: Πολιτικός λόγος
Τι πιο βαρετό μπορεί να σκεφτεί κανείς από το να κάτσει και να ακούσει την ομιλία ενός πολιτικού στην Βουλή; Προτιμότερο θα ήταν το βαναστήριο της σταγόνας. Παρόλο αυτά, θα τολμούσα να πω πως ο λόγος των πολιτικών είναι ταυτόχρονα το μεγαλύτερο πλεονέκτημα και ταυτόχρονα η αχίλλειος φτέρνα τους. Όπως κάλλιστα μπορούν να χρησιμοποιήσουν την γλώσσα και κατ’ επέκταση τον λόγο για να προπαγανδίσουν, ακριβώς ο ίδιος ο χειρισμός αυτός του λόγου είναι που θα τους προδώσει και εν τέλει θα τους φανερώσει. Θέλεις πραγματικά να μάθεις ας πούμε από την πλευρά της κυβέρνησης τι έγινε σχετικά με το σκάνδαλο της ΕΥΠ; Απλά άστους να μιλήσουν. Όσο ποιο πολύ μιλήσουν τόσο ποιο πολύ θα εκτεθούν. Όσο ποιο πολύ εκτεθούν τόσο ποιο εύκολα θα αποκαλυφθούν. Αφήστε τους λοιπόν να εκτίθενται. Αφήστε τους να αγορεύουν. Όσο πιο φαφλατάδες γίνουν τόσο το καλύτερο. Μια μόνο σπίθα αρκεί για να γίνει ο ξύλινος λόγος τους στάχτη.
Πράγματι εκεί που βασίζονται οι πολιτικοί δεν είναι τα επιχειρήματα και η λογική. Βασίζονται στον θόρυβο, σε βαρύγδουπες δηλώσεις, στην συναισθηματική ένταση και στην πολυλογία. Δεν θα είχαν κανέναν λόγο να κάνουν τίποτα από τα παραπάνω αν είχαν κάτι το ουσιαστικό να πουν. Όλοι όσοι έχουν να πουν κάτι, κυρίως επιστήμονες παντός επιστητού και γενικότερα άνθρωποι ώριμοι και καταρτισμένοι, στην πλειοψηφία τους όταν μιλάνε είναι ήρεμοι. Πράγματι μπορεί να αλλάξουν τον τόνο της φωνής τους ή ακόμα και να εντάξουν κάποιου είδους συναισθηματικού φορτίου στον λόγο τους αλλά αυτό το κάνουν περιστασιακά για δώσουν ένταση και έμφαση σε κάτι το συγκεκριμένο. Τουναντίον, οι πολιτικοί στον άπλετο χρόνο που έχουν για να επιχειρηματολογήσουν υπέρ ή και κατά μιας θέσης θα σπαταλήσουν την πλειοψηφία του χρόνου τους γενικολογώντας. Θέλουν να κατευθύνουν την σκέψη σου και το πετυχαίνουν με πολύ απλά μέσα. Το πιο συναρπαστικό όμως είναι ότι σπανίως θα σου πουν κατάφορα ψέματα. Μπορεί να σε παραπλανήσουν, μπορεί να συγκαλύψουν την αλήθεια, μπορεί αποσπασματικά να πουν μέρος της αλήθειας αναφερόμενοι μόνο σε γεγονότα και παραθέτοντας αυτά σε συγκεκριμένη σειρά για να δημιουργήσουν την σχέση αιτίου-αιτιατού που τους βολεύει αλλά σπάνια θα πουν ψέματα.
Το πως ακριβώς γίνονται τα προαναφερθέντα είναι ήδη επεξηγημένα από πολλούς πολιτικούς επιστήμονες που έχουν αφιερώσει σημαντικό μέρος της ζωής τους για να τα αναλύσουν. Θα ήταν κατ’ εμέ ανάρμοστο να καπηλευτώ το έργο τους για αυτό και θα προχωρήσω παραπέρα σε μια διαφορετική διάσταση του πολιτικού λόγου. Μπορείτε με μια εύκολη και γρήγορη αναζήτηση στο YouTube να βρείτε ομιλίες εξέχοντων πολιτικών επιστημόνων που αναλύουν διεξοδικά τα παραπάνω.
Αυτό που όμως εμένα μου κέντρισε το ενδιαφέρον είναι το γεγονός πως παρατηρώντας και αναλύοντας τους λόγους των πολιτικών είναι τα όσα δεν λένε. Όπως είπαμε όσο ποιο πολύ μιλάει κάποιος τόσο ποιο πολύ εκτίθεται για αυτόν τον ακριβώς λόγο. Γιατί στην προσπάθειά τους να προπαγανδίσουν είτε υπερτονίζουν είτε υποτιμούν συγκεκριμένα γεγονότα. Είτε συγκαλύπτουν ολόκληρη την αλήθεια είτε αναφέρονται αποσπασματικά σε μέρη αυτής. Στην προσπάθεια τους όμως αυτή, για να είναι πετυχημένη, έχουν ανάγκη όχι από την ποιότητα του λόγου αλλά από το πλήθος αυτού. Όσο ποιο πολύ μιλήσουν τόσο ποιο πολύ θα προσπαθήσουν να σε πείσουν και κατ’ επέκταση τόσο πιο πολύ θα εκτεθούν.
Εκείνο που πραγματικά έχει σημασία είναι όλα όσα δεν λένε οι πολιτικοί. Και πως άραγε καταλαβαίνουμε τι είναι αυτό που δεν μας λένε; Από τα συμφραζόμενα όσων ήδη μας είπαν. Και αυτή η διαπίστωση δεν αφορά μόνο την κυβέρνηση αλλά όλους τους πολιτικούς ανεξαιρέτως. Όταν οι πολιτικοί βγάζουν δημόσιο λόγο έχουν την τάση να ακολουθούν συγκεκριμένες κατευθύνσεις. Έτσι λοιπόν, αν σκοπός τους είναι να υποστηρίξουν την αξία μιας θέσης τους θα προσπαθήσουν να υπερτονίσουν τα θετικά της πρότασης αυτής. Σε αυτή την προσπάθεια αναπόφευκτα για να επιτευχθεί ο στόχος τους είτε σπανιότερα μεν θα συσκοτίσουν εντελώς τις αρνητικές πτυχές της είτε συνηθέστερα δε θα αναφερθούν στις αστοχίες της αλλά θα προσπαθήσουν να τις αμβλύνουν επικαλούμενοι τον ρεαλισμό και την αναπόφευκτη φύση αυτού όπου τίποτα δεν μπορεί να είναι τέλειο και αψεγάδιαστο. Πολλές φορές θα συνεχίσουν με το να προβούν σε συγκρίσεις είτε με τους πολιτικούς τους αντιπάλους είτε με άλλες χώρες συνήθως πιο ανεπτυγμένες από την δική μας. Αντίθετα, όταν προσπαθούν να αντιπαρατεθούν στην θέση ενός άλλου πολιτικού θα προσπαθήσουν να υπερτονίσουν τα αρνητικά της θέσης αυτής. Μάλιστα είτε δεν θα αναφερθούν καθόλου στα θετικά της είτε μόνο αποσπασματικά φροντίζοντας μάλιστα να δείξουν πως αυτά τα λίγα θετικά που ίσως να έχει η θέση τους αυτή ή πως στην πραγματικότητα δεν είναι καθόλου θετικά ή πως ναι μεν είναι θετικά αλλά από μόνα τους δεν αρκούν. Εδώ θα προβούν και πάλι σε συγκρίσεις με τους πολιτικούς τους αντιπάλους αλλά και με άλλες χώρες που αυτή την φορά θα είναι λιγότερο ανεπτυγμένες από την δική μας για να μας δείξουν πόσο χειρότεροι είμαστε. Εδώ ακριβώς αρχίζει η δική μας προσπάθεια.
Στις περισσότερες ομιλίες στην Βουλή οι πολιτικοί θα δευτερολογήσουν και ο πρωθυπουργός θα τριτολογήσει κιόλας. Στον δήθεν διάλογο αυτό οι πολιτικοί θα αναφερθούν σε πολλά πράγματα. Θα επιρρίψουν ευθύνες ο ένας στον άλλον, θα καταλογίσουν τις συνέπειες ο ένας στον άλλον και ούτω καθεξής. Ο πολιτικός, ορθά μάλιστα σκεπτόμενος, θα απαντήσει μόνο εκεί που τον συμφέρει. Γιατί γνωρίζει πως είναι προτιμότερο να αγνοήσει εντελώς να πάρει θέση σε κάτι που είναι επιζήμιο για αυτόν παρά να προσπαθήσει να απαντήσει. Αυτό θα το κάνει μόνο όταν έχει ξεμείνει από οποιαδήποτε άλλη επιλογή και όταν η πίεση που του ασκείται είναι πολύ μεγάλη. Στην πλειοψηφία όμως των ομιλιών ολωνών τους προτιμούν και εγώ θα προσθέσω πως καλώς και το κάνουν αυτό, μιας και μιλάμε για πολιτική όπου μόνο η ηθική δεν έχει θέση σε αυτή, όχι να παριστάνουν τους ανήξερους μιας και κάτι τέτοιο μπορεί να αποδειχθεί στο μέλλον ένα πολύ μεγάλο στρατηγικό σφάλμα, αλλά να συμπεριφέρονται λες και κάτι τέτοιο δεν ειπώθηκε ποτέ. Μάλιστα, ο πολιτικός λόγος είναι έτσι δομημένος και σχεδιασμένος ώστε αναπόφευκτα να είναι ατελής. Η αιτία είναι απλούστατη. Όσο πιο πολύ μιλάς τόσο πιο πολύ αυξάνονται οι πιθανότητες να πεις κάτι λάθος. Οι πολιτικοί όμως οφείλουν να μιλούν πολύ. Είναι όπως ακριβώς η εξυπηρέτηση πελατών. Όσο πιο πολύ μιλάς τόσο πιο λίγο περιθώριο αφήνεις στον πελάτη να σκεφτεί και να κατανοήσει πλήρως τα όσα του λες και έτσι «κατευθύνεις» την σκέψη του και εν τέλει τον πείθεις να αγοράσει αυτό που θέλεις. Η τακτική αυτή στο μάρκετινγκ είναι πλήρως θεμιτή και ηθικά σωστή. Όταν όμως συνειδητοποιείς πως ένας πολιτικός δεν σε βλέπει όχι απλά σαν πολίτη αλλά ούτε καν σαν άνθρωπο εκεί υπάρχει μείζων πρόβλημα. Έτσι ακριβώς όμως μας βλέπουν οι πολιτικοί, σαν πελάτες. Το προϊόν που προσπαθούν να μας πείσουν να πουλήσουν δεν είναι άλλο από τον εαυτό τους. Από μόνο του αυτό δεν είναι καθόλου κακό. Αλλά από την στιγμή που όμως ο πολιτικός διάλογος χάνει την ουσιαστική σημασία του και μετατρέπεται σε καπιταλιστικό αγώνα μεταξύ δυο αντίπαλων εταιρειών για το ποια θα καταφέρει να κερδίσει τους περισσότερους πελάτες, καταρρέει οποιοδήποτε δημοκρατικό στερέωμα που πάνω του βασίζουμε την διακυβέρνηση του τόπου. Δεν ψηφίζουμε τον πολιτικό ή το κόμμα με το καλύτερο πρόγραμμα και τις πιο λογικές και αξιόλογες θέσεις, βάσει πάντα της δικής μας κοσμοθεωρίας και ιδεολογίας, αλλά αντ’ αυτού απλά επιλέγουμε ανάμεσα σε δύο ίδια προϊόντα ανάλογα με το ποια εταιρεία ή πωλητής καταφέρει να μας πείσει. Όπως ακριβώς στην καπιταλιστική αγορά έχουμε να επιλέξουμε ανάμεσα σε μερικές ηλεκτρικές σκούπες ή καφετιέρες ή στρώματα ή laptop ή οποιοδήποτε άλλο προϊόν ακόμη και υπηρεσία. Είναι κακή και αθέμιτη η πειθώ; Τουναντίον. Δεν έγκειται σε αυτό το όλο ζήτημα. Έγκειται στην νέκρωση της πολιτείας και εν τέλει της δημοκρατίας. Αντί δηλαδή να δημιουργούμε εμείς την δική μας «ηλεκτρική σκούπα» βάσει των δικών μας ιδιαίτερων αναγκών και χαρακτηριστικών που ταιριάζουν αποκλειστικά σε εμάς τους ίδιους, επιλέγουμε ανάμεσα σε έτοιμες σκούπες, όχι την ιδανική παρά αυτή που είναι όχι πιο κοντά αλλά το λιγότερο μακριά από όσα θέλουμε.
Επιστρέφουμε όμως πίσω στο αρχικό μας ζήτημα όπου οι πολιτικοί είναι αναγκασμένοι να μιλούν πολύ. Έτσι ακριβώς λοιπόν πέφτουν στην ίδια τους παγίδα. Σαφώς και δεν είναι εύκολο κάποιος να καθίσει και να κάνει σε κάθε ομιλία στην Βουλή αυτή την ανάλυση για να διαπιστώσει τι ακριβώς συμβαίνει αλλά θεωρώ πως αξίζει τον κόπο. Όταν βυθίστηκε το πλοίο του ρωσικού στόλου Moskva οι Ρώσσοι αξιωματούχοι είπαν απλά ότι ξεκίνησε πυρκαγιά στα πυρομαχικά του πλοίου πράγμα που οδήγησε σε αλυσιδωτές εκρήξεις και κατ’ επέκταση στην βύθισή του. Δεν είπαν όμως πως ξεκίνησε αυτή η πυρκαγιά. Μπορεί να μας φαίνεται χαζό αυτό το παράδειγμα μιας και έχουμε την πληροφόρηση από το δυτικό στρατόπεδο πως οι Ουκρανοί με δυο αντιπλοϊκούς πυραύλους χτύπησαν το πλοίο. Αυτή η τακτική ακολουθείται από όλους τους πολιτικούς. Θα σου πουν ότι ο λόγος που παρακολουθούταν πολιτικοί από την ΕΥΠ ήταν για λόγους εθνικής ασφάλειας, δεν θα σου πουν όμως ποιοι είναι αυτοί οι λόγοι συγκεκριμένα. Σου είπαν πως δεν ξέρει και δεν μπορεί να ξέρει ακριβώς. Τότε πως άραγε είναι βέβαιος πως είναι όντως για λόγους εθνικής ασφάλειας; Γιατί -θα μπορούσε κανείς να πει- εμπιστεύεται την ΕΥΠ. Αν εμπιστεύεται την ΕΥΠ για πιο λόγο μετά το σκάνδαλο οργανώθηκε ειδική επιτροπή στην Βουλή για «βγουν όλα στο φως» ; Σου είπαν πως το κόστος των φρεγατών Belharra είναι στα 3,049 δισ. ευρώ και πως αυτό είναι πολύ ακριβό, αλλά δεν σου είπαν πως κινδυνεύουμε να μείνουμε χωρίς πολεμικά πλοία μιας και όλος μας ο στόλος είναι άνω των 30 ετών και πως ένα πολεμικό πλοίο έχει μέγιστο όριο ζωής 50 έτη και πως μάλιστα για να φτάσει αυτά τα 50 έτη, θα πρέπει να γίνονται συνεχώς αναβαθμίσεις και συντηρήσεις που και αυτά όσο γηραιότερο είναι το πλοίο τόσο παραπάνω κοστίζουν. Σου είπαν πως θα δώσουν πακέτο οικονομικής βοήθειας εν μέσω της ακρίβειας ύψους 2 δις. Δεν σου είπαν πως αυτό το πακέτο αντιστοιχεί σε περίπου 700€ ένα κάτοικο για 7 εκ. ανθρώπους, που έχουν μπει μέσα τουλάχιστον 2.000€ το τελευταίο εξάμηνο. Ας δούμε τώρα όμως πως οι πολιτικοί προσπαθούν να ξεπεράσουν αυτή την αδυναμία τους. Λέγεται «ενημέρωση». Όλα τα μέσα ενημέρωσης ανεξαιρέτως, προσπαθούν να συγχωνέψουν όλα όσα ειπώθηκαν και έγιναν ώστε να σου παρουσιάσουν μια περίληψη. Όπως είχαμε μάθει και από την περίληψη στο σχολείο αναγκαστικά κάτι θα αφήσεις απέξω. Θα συμπεριλάβεις πολύ συγκεκριμένα πράγματα. Στην σύγχρονη εποχή μάλιστα, στην δική μας περίπτωση δεν θα συμπεριλάβεις τα πιο ουσιαστικά στοιχεία αλλά εκείνα που θα τραβήξουν την προσοχή και θα κάνουν τον θεατή/ακροατή/αναγνώστη να θέλει να δει/ακούσει/διαβάσει την περίληψή σου. Με αυτόν τον τρόπο η πλειοψηφία του κόσμου που δεν έχει τον χρόνο να κάτσει και να δει όλη την διάρκεια των ομιλιών, μαθαίνει αποσπασματικά και αποστειρωμένα τα όσα έγιναν και ειπώθηκαν χωρίς να μπορεί να σχηματίσει δική του άποψη αλλά απλά υιοθετεί την άποψη άλλων αφού δεν έχει μελετήσει την πρώτη πηγή. Έτσι ακριβώς χάνεται η κριτική σκέψη και πλέον δεν υπάρχουν ατόφιες και μοναδικές απόψεις. Είναι καλό να συγκρίνεις και να αντιπαραθέτεις την άποψή σου με τις απόψεις άλλων γιατί αυτή είναι η αρχή του διαλόγου που προάγει την κριτική σκέψη. Κάτι τέτοιο όμως προϋποθέτει πως έχεις δική σου άποψη. Και για να έχεις δική σου άποψη πρέπει να εξετάσεις την πρωταρχική πηγή από μόνος σου και όχι να τρως μασημένη τροφή.
Εκτός αυτού λόγω του ότι οι πολιτικοί είναι αναγκασμένοι να μιλάνε, εκτός του ότι αυξάνονται οι πιθανότητες να πουν κάτι λάθος αυξάνονται και οι πιθανότητες να πουν και κάτι που δεν πρέπει. Είναι τελείως διαφορετικό να πεις κάτι που δεν ισχύει και να σου ξεφύγει κάτι που δεν θα έπρεπε να πεις καθόλου. Αυτό συμβαίνει κυρίως όταν αυξάνεται η ένταση και η πίεση. Συμβαίνει σε όλους μας στην καθημερινή μας ζωή. Πάνω σε έναν καβγά θα πεις και πράγματα που αν δεν υπήρχε η ένταση της λογομαχίας αυτής δεν θα επέτρεπες στον εαυτό σου να χάσει τον έλεγχο. Το ίδιο συμβαίνει και στην πολιτική. Μόνο που εδώ, δεν είναι απαραίτητο να υπάρχει συναισθηματική ένταση αλλά και το αντίθετο. «Αφήνονται» πάνω στην στιγμή και λένε πράγματα που δεν θα έλεγαν. Επίσης αυτό συμβαίνει όταν δεν υπάρχουν προσχέδια για το πως θα πάει μια ομιλία και πάνω σε μια ερώτηση που δεν ξέρουν πως ακριβώς πρέπει να απαντήσουν προτιμούν να αυτοσχεδιάσουν παρά να πουν δεν ξέρουν ή να υπάρξει εκείνη η αμηχανία της σιωπής. Τέλος όταν ο χρόνος τους πιέζει να πουν κάτι και δεν έχουν προετοιμαστεί αρκετά και επομένως ο λόγος που επρόκειτο να εκφωνήσουν δεν έχει επιμεληθεί αρκετά.
Τέλος, σας προσκαλώ να αφιερώσετε μια μέρα από την ζωή σας για να διαπιστώσετε όλα τα παραπάνω και να καθίσετε να δείτε μια ολόκληρη ολομέλεια της Βουλής. Εκτός όμως των όσων προείπαμε παρατηρήστε και κάτι τελευταίο. Αν σας είναι εύκολο έχετε δίπλα σας και ένα σημειωματάριο ή μία σελίδα χαρτί και σημειώστε όλες τις ερωτήσεις που θα γίνουν προς τον πρωθυπουργό. Μετά σημειώστε με ένα «τικ» όσες ερωτήσεις απάντησε ο πρωθυπουργός. Θα δείτε πως μερικές ερωτήσεις δεν απαντήθηκαν ποτέ. Το ίδιο ακριβώς κάντε με όλους τους υπόλοιπους αρχηγούς πολιτικών κομμάτων και στελέχη εν γένει. Θα διαπιστώσετε άμεσα πως αυτό είναι σύνηθες φαινόμενο. Και επίσης θα δείτε πως οι ερωτήσεις που δεν απαντήθηκαν ποτέ, δεν είναι γιατί δεν υπήρχε χρόνος να απαντηθούν αλλά γιατί δεν είναι ήταν προς το συμφέρον τους να απαντηθούν. Αντί να σπαταλάγανε την δευτερολογία και τριτολογία τους σε άκαιρα θέματα και πολιτικές «επιθέσεις» στους αντιπάλους τους θα είχαν τον χρόνο να απαντήσουν σε όλα αυτά τα ερωτήματα και μάλιστα διεξοδικά. Αντίθετα συμπεριφέρονται λες και ποτέ δεν ειπώθηκε καμία τέτοια πρόταση και ερώτηση. Αν μάλιστα αυτή η πρόταση γίνει και πάνω από μια φορές τότε είναι ολοφάνερο πως απλά δεν τους έπαιρνε να απαντήσουν. Σε όλες αυτές τις ερωτήσεις που έμειναν αναπάντητες, που είναι δυστυχώς πολλές, εκεί ακριβώς κρύβεται η αλήθεια.
Είναι λυπηρό που καταντήσαμε. Παρόλο αυτά ας συνεχίσουμε τουλάχιστον να ελπίζουμε. Ζούμε στον κόσμο αυτό μας αρέσει δεν μας αρέσει. Όπως άλλωστε λέει και μια πολύ ωραία λαϊκή ρήση «σκάσε και κολύμπα» ή όπως ένας σπουδαίος άνθρωπος έχει διατυπώσει καλυτέρα «Αυτός ο αγώνας αδερφέ δεν δικαιώνεται, σκάσε και πάλευε και σώνε ό,τι σώνεται».
Ο Αρθρογράφος
