ΕΧΟΥΜΕ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΝΑ ΕΙΜΑΣΤΕ ΡΑΤΣΙΣΤΕΣ;
Γράφει ο Γιώργος Γκιλεφέσης
Ο ρατσισμός σήμερα, θεωρώ, πως έχει πάρει την θέση που του αρμόζει. Κανείς δεν μπορεί, ειλικρινά τουλάχιστον, να τον υποστηρίξει. Δεν πρόκειται να εντρυφήσουμε στην ηθική διάσταση του ρατσισμού είτε είναι φυλετικός, σεξουαλικός είτε οποιαδήποτε άλλη υποκατηγορία αυτού, παρά μόνο θα κάνουμε μια μικρή ιστορική αναδρομή σε αυτόν και θα απαντήσουμε στο ερώτημα αν έχουμε το δικαίωμα να είμαστε ρατσιστές. Μπορεί να ακούγετε περίεργο, αλλά αν αναλογιστούμε πως ένα διόλου ευκαταφρόνητο τμήμα του πληθυσμού, αντικειμενικά, είναι ρατσιστές και λαμβάνοντας υπόψη πως η όποια επιχειρηματολογία υπέρ του ρατσισμού, ως επί το πλείστον δεν στηρίζεται στην λογική, θα προσπαθήσουμε να δώσουμε ένα τέλος στην όποια συζήτηση απαντώντας στο ερώτημα αυτό. Αν κάποιος έχει το δικαίωμα να είναι ρατσιστής τότε δεν μπορούμε να του το απαγορέψουμε. Αν, όμως, δεν έχεις δικαίωμα να είσαι, τότε θα είναι ολοφάνερο, χωρίς καν να μπούμε σε συζητήσεις υπέρ ή κατά αυτού, πως απλά απαγορεύεται να είσαι.
Καταρχάς, ρατσισμός, είναι απλοϊκά, όχι οι διακρίσεις φύλου, χρώματος, εθνικότητας, σεξουαλικότητας αυτές καθαυτές, αλλά η άνιση μεταχείριση όλων όσων ανήκουν σε κάποια από αυτές τις κατηγορίες μόνο και μόνο επειδή ανήκουν σε αυτές. Δηλαδή, ο έγχρωμος δεν είναι ίσος με εμένα μόνο και μόνο επειδή είναι έγχρωμος. Όντως σήμερα, ειδικά στην Ελλάδα, έχουμε κάνει σημαντικά βήματα εναντίον του φαινομένου του ρατσισμού, ακόμη και αν έχουμε πολύ δρόμο μπροστά μας, αν αναλογιστούμε ότι λόγου χάρη πριν 60 χρόνια δεν μπορούσε κάνεις να είναι ομοφυλόφιλος μιας και θα στιγματίζονταν και θα αποκλείονταν κοινωνικά. Σήμερα όμως είναι σε μεγάλο βαθμό κοινωνικά αποδεκτά πολλά από τα πράγματα αυτά, που πριν λίγες δεκαετίες ήταν αρκετά για να σε στιγματίσουν για μια ζωή. Αλλά ας μην μπερδεύουμε τον ρατσισμό με την ¨προτίμηση¨. Το ότι σε κάποιον προσωπικά δεν του αρέσουν οι υπέρβαροι άνθρωποι δεν σημαίνει αυτόματα ότι είναι και ρατσιστής προς αυτούς. Από την στιγμή που θα τον/την αντιμετωπίζει ως ίσο, μπορεί άμα θέλει να μην κάνει παρέα μαζί του, μπορεί να κάνει και αστεία εις βάρος του, αλλά άμα δεν προβεί σε πράξεις κοινωνικού αποκλεισμού, bullying και παρόμοιες συμπεριφορές τότε δεν μπορούμε να τον κατηγορήσουμε για ρατσισμό. Όπως και η ξενοφοβία. Το να φοβάσαι το ξένο και εντελώς διαφορετικό δεν συνεπάγεται ότι θα πας να δείρεις, να βρίσεις έναν άνθρωπο. Δεν σημαίνει ότι είσαι ρατσιστής. Μπορεί να γίνεις, μπορεί και όχι. Το να επιλέξει κάποιος προσωπικά να μην συναναστρέφεται λόγου χάρη με έγχρωμους ανθρώπους δεν συνεπάγεται και ότι θα τους προσβάλει ή θα τους καταδιώξει ή θα τους ασκήσει σωματική ή ψυχολογική βία.
Ας δούμε τώρα τι είναι δικαίωμα. Απλοϊκά, δικαίωμα είναι η ελευθέρια που μας δίνεται να πράξουμε κάτι. Παραδείγματος χάρη έχω δικαίωμα στην ελευθέρια του λόγου. Δηλαδή, μπορώ όποτε και άμα θέλω να μιλάω ελεύθερα, χωρίς «περιορισμούς». Σε πιο περίπλοκα ζητήματα όμως, ιδιαίτερα ηθικά, θολώνει η γραμμή που κάποιος έχει δικαίωμα να πράξει κάτι. Στο θέμα της βίας, έχεις δικαίωμα να ασκήσεις βία αλλά μόνο σε αυτοάμυνα. Στην ευθανασία όμως, που στην Ελλάδα δεν επιτρέπεται, η γραμμή αυτή θολώνει. Σε πολλές χώρες του εξωτερικού είτε επιτρέπεται είτε ναι μεν απαγορεύεται νομικά αλλά η δικαιοσύνη θα δείξει επιείκεια και κατανόηση και η ποινή που θα επιβάλλει θα είναι ιδιαίτερα ελαφριά. Στον ρατσισμό τώρα, θα ειπωθεί το επιχείρημα ότι είναι ποινικά διώξιμος. Αλλά ο ρατσισμός σαν ρατσισμός δεν είναι, παρά μόνο εγκλήματα που γίνονται βάσει αυτού. Δηλαδή αν εγώ προσωπικά είμαι ρατσιστής εναντίων των γυναικών δεν πρόκειται να διωχθώ από την δικαιοσύνη εκτός αν προβώ σε κάποια συγκεκριμένη εγκληματική πράξη με αιτιολογία τον ρατσισμό αυτό. Είναι κάπως περίπλοκο καθώς σαν αντεπιχείρημα σε αυτό που μόλις ειπώθηκε κάποιος θα πει πως δεν γίνεται να είσαι ρατσιστής χωρίς να προβείς σε ανάλογες πράξεις. Αλλά γιατί; Μπορεί να είμαι ρατσιστής αλλά πέρα του στενού μου κύκλου να μην κάνω παρά ρατσιστικά αστεία. Μπορεί να κοιτάω περίεργα ή και επιθετικά συγκεκριμένους ανθρώπους αλλά αν δεν π.χ ασκήσω σωματική βία σε αυτόν τότε η δικαιοσύνη δεν μπορεί να με διώξει επειδή απλά είμαι ρατσιστής. Από την άλλη, ρεαλιστικά, άμα κάποιος είναι όντως ρατσιστής, είναι πολύ πιθανό να προβεί σε ποινικά κολάσιμες πράξεις. Ηθικά ναι, δεν χρειάζεται να παραβιάσεις κάποιον γραπτό νόμο για να «καταδικαστείς». Όπως άλλωστε είχε πει ο Κάντ: «Σύμφωνα με τον νόμο, ένας άνθρωπος είναι ένοχος όταν παραβιάζει τα δικαιώματα των άλλων. Στην ηθική, είναι ένοχος μόνο εάν σκεφτεί να το κάνει».
Συγκεκριμένα εμείς οι Έλληνες, αν αφήσουμε απέξω όλα όσα προείπαμε, σχετικά με το θέμα αυτό, έχουμε δικαίωμα να είμαστε ρατσιστές; Θα μπορούσε να ειπωθεί ότι κανένας άνθρωπος γενικά δεν έχει δικαίωμα να φέρεται άνισα, με ό,τι συνεπάγεται αυτό, προς οποιοδήποτε άλλον άνθρωπο. Σύμφωνοι. Αλλά θεωρώ πιο ηχηρό το εξής επιχείρημα. Οι Έλληνες της διασποράς, δηλαδή οι Έλληνες πολίτες που ζουν εκτός ελληνικών συνόρων είναι το λιγότερο 2 εκατομμύρια, με κάποιους να κάνουν λόγο ακόμη και για 5 εκατομμύρια. Επομένως, πως είναι δυνατόν ένας λαός που έχει μεταναστεύσει σε κάθε άκρη της υφηλίου να μην αποδέχεται αντίστοιχα να μεταναστεύσουν άλλοι λαοί στην δική του χώρα; Ας μην μιλήσουμε για την προσφυγιά, αναφερόμενοι στους Έλληνες πρόσφυγες της Μικράς Ασίας και το Πόντου. Ας μιλήσουμε μόνο για οικονομικούς μετανάστες. Οι Έλληνες του εξωτερικού στην πλειοψηφία τους είναι οικονομικοί μετανάστες που έφυγαν από την πατρίδα τους, όχι επειδή διώκονταν από μια δικτατορία, όχι επειδή υπήρχε πόλεμος και κινδυνεύαν να πεθάνουν από βομβαρδισμούς αλλά κυνηγώντας ένα καλύτερο αύριο, σε μια χώρα πιο ανεπτυγμένη από την δική τους που μπορούσε να τους προσφέρει όλα όσα θεωρούσαν πως θα στερούνταν στην πατρίδα τους. Σχεδόν κάθε ελληνική οικογένεια έχει και από ένα συγγενή στο εξωτερικό. Πως θα μας φαινόταν λοιπόν ο άνθρωπος μας να στιγματίζονταν κοινωνικά, να αποκλείονταν από πολλές κοινωνικές δυνατότητες και δραστηριότητες που έχουν όλοι οι υπόλοιποι, να μην πληρωνόταν το ίδιο με τους γηγενείς, να τον έβριζαν, να τον στραβοκοίταζαν, να γινόταν λόγος να απελαθεί, να τον αντιμετώπιζαν σαν απόβρασμα και να του παρείχαν μόνο το ελάχιστο στην χώρα που είχε πάει επειδή απλά ήταν Έλληνας μετανάστης; Όντως Έλληνες του εξωτερικού έχουν πέσει θύματα ρατσισμού. Αν όμως δούμε το πως αντιμετωπίζουμε εμείς εδώ οι Έλληνες τους υπόλοιπους μετανάστες (μαζί και αυτούς που γίνεται η διαμάχη για το αν είναι πρόσφυγες ή όχι) θα δούμε πως απλά δεν μπορούμε να το συγκρίνουμε.
Αντίστοιχα, οι Αμερικανοί, έχουν δικαίωμα να είναι ρατσιστές; Η συντριπτική πλειοψηφία όλων των Αμερικανών είναι απόγονοι ευρωπαίων. Δηλαδή εμείς πήγαμε σε μια περιοχή που κατοικούνταν από άλλους ανθρώπους, την εποικίσαμε, κάναμε εθνοκαθάρσεις των γηγενών αλλά δεν δεχόμαστε παραδείγματος χάρη τους Λατίνους. Είναι το λιγότερο υποκριτικό. Ή η Μεγάλη Βρετανία, που είχε αποικίσει σχεδόν όλη την υφήλιο, που είχε σκλαβώσει εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους, που τους στερούσε πολίτικη ελευθέρια δεν μπορεί να κάνει λόγο για ¨έρχονται οι ξένοι και μας παίρνουν τις δουλειές¨. Αντίστοιχα και εμείς οι Έλληνες, πόσες δουλειές έχουμε πάρει από τους Αμερικάνους λόγου χάρη; Σχεδόν 1,5 εκατομμύριο Έλληνες υπάρχουν στην Η.Π.Α. Πώς θα μας φαινόταν αν τους αντιμετώπιζαν όπως αντιμετωπίζουμε εμείς τους ξένους;
Εν ολίγοις, ο ρατσισμός είναι ένα κοινωνικό φαινόμενο, που ναι μεν έχει περιοριστεί σε πολύ μεγάλο βαθμό, αλλά δεν έχει εκλείψει και ούτε πρόκειται, για δεκαετίες τουλάχιστον μετά. Μπορούμε όμως να συνεχίζουμε να τον περιορίζουμε. Μπορούμε όλοι μας να μάθουμε να φερόμαστε στους άλλους ανθρώπους ανεξαρτήτως καταγωγής, εθνικότητας, φυλής, χρώματος, σεξουαλικότητας, εξωτερικών χαρακτηριστικών ως ίσους, ως ανθρώπους. Δεν έχουμε κάτι να χωρίσουμε μεταξύ μας. Ένας άνθρωπος που έφυγε από την χώρα του, την πατρίδα του, θα είχε κάποιο σοβαρό λόγο για να το κάνει. Κανείς δεν εγκαταλείπει το σπίτι του χωρίς να είναι ανάγκη να κάνει κάτι τέτοιο. Δεν ήρθε στην χώρα μας ούτε για να μας κλέψει, ούτε για να μας υποβιβάσει τον πολιτισμό, ούτε για να μας βιάσει ούτε τίποτα. Ήρθε απλά κυνηγώντας ένα καλύτερο αύριο για εκείνων ή και για τα παιδιά του. Να έχετε υπόψη πως όταν ένα μεγάλο τμήμα ενός λαού μεταναστεύει, σε αυτό συμπεριλαμβάνονται κάθε λογής άνθρωποι. Όπως υπάρχουν Έλληνες κλέφτες και βιαστές, έτσι υπάρχουν και Σύριοι, Αφγανοί, Πακιστανοί και όποια άλλη εθνικότητα μπορούμε να σκεφτούμε. Όπως υπάρχουν σίγουρα Έλληνες του εξωτερικού που είναι εγκληματίες, έτσι υπάρχουν και Αλβανοί εγκληματίες. Όπως δεν είναι όλοι οι Έλληνες τεμπέληδες, έτσι δεν είναι και όλοι οι Πακιστανοί κλέφτες και βιαστές. Το έγκλημα δεν σχετίζεται με την εθνικότητα, αλλά με τις κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες του κάθε ανθρώπου. Αυτός που πεινάει θα κλέψει για να φάει με σκοπό να επιβιώσει. Ο πατέρας που τα παιδιά του πεινάνε, αν χρειαστεί να κάνει φόνο θα το κάνει, ανεξαρτήτως εθνικότητας.
Επομένως, αν θέλουμε εμείς ως Έλληνες συγκεκριμένα να έχουμε το δικαίωμα να είμαστε ρατσιστές θα πρέπει να επιτρέψουμε και στους άλλους λαούς να είναι ρατσιστές προς εμάς. Αν θέλουμε εμείς οι Έλληνες να απελαθούν όλοι οι ξένοι από την χώρα μας θα πρέπει να επιτρέψουμε στα άλλα κράτη να απελάσουν όλους τους Έλληνες κάτοικους τους. Αν θέλουμε να αντιμετωπίζουμε τις εθνικές μειονότητες τις χωράς μας ως κατώτερα οντά θα πρέπει να επιτρέψουμε και στις ξένες χώρες να αντιμετωπίζουν τους Έλληνες κατοίκους τους αναλόγως. Αν θέλουμε να περιθωριοποιούμε τους μετανάστες και να ζουν σε hot spot με άθλιες συνθήκες έτσι θα πρέπει να επιτρέψουμε και στις άλλες χώρες να κάνουν στους Έλληνες. Πως θα μας φαινόταν αν ο συγγενής μας αναγκαζόταν να ζει σε συνθήκες όπως ζούσαν οι μετανάστες στην Μόρια; Όπου αναλογούσε μια τουαλέτα ανά 70 ανθρώπους; Όπου είχε χωρητικότητα για 700 κρεβάτια αλλά έμεναν 4000 άνθρωποι; Όπου το φαγητό που τους σερβίρανε αφού έπρεπε να περιμένουν για ώρες στην ουρά ήταν πολύ κακής ποιότητας; Αν θέλουμε πραγματικά να έχουμε το δικαίωμα εμείς σαν Έλληνες να κάνουμε αυτά τα πράγματα στους μετανάστες ή και πρόσφυγες (πείτε τους όπως θέλετε δεν έχει σημασία πια) τότε όχι μόνο θα πρέπει να επιτρέψουμε στις άλλες χώρες να συμπεριφέρονται ακριβώς έτσι στους ελληνικούς πληθυσμούς τους, όχι μόνο να μην αντιδράμε αλλά να τους υποστηρίζουμε κιόλας.
Οι νόμοι δεν μπορεί να είναι ηθικοί. Μπορεί να γίνονται με βάση το ηθικά σωστό, αλλά δεν υπάρχει νομός που να λέει όποιος είναι κακός άνθρωπος θα πρέπει ας πούμε να εκτίει ποινή φυλάκισης. Οι νόμοι αφορούν πράξεις όχι συναισθήματα, σκέψεις ή και απόψεις. Δεν αφορούν τον χαρακτήρα. Επομένως δεν μπορεί να υπάρχει νόμος που να απαγορεύει τον ρατσισμό. Το μόνο που μπορεί να απαγορεύει είναι την πρακτική του· η οποία στην ουσία δεν απαγορεύεται, απλά διώκεται. Όλοι οι νόμοι δεν σου απαγορεύουν να κάνεις κάτι, απλά σου λένε πως αν το κάνεις θα τιμωρηθείς για αυτό. Όμως υπάρχουν και οι άγραφοι νόμοι, κοινωνικές νόρμες, ηθικοί κώδικες, όπως το να σηκώνεσαι από την θέση σου στο λεωφορείο για να κάτσει κάποιος ηλικιωμένος. Το να δώσεις την σειρά σου στο σούπερ μάρκετ για κάποιον που έχει λιγότερα πράγματα από εσένα. Οι πράξεις είναι αυτές που διώκονται από το ποινικό κώδικα. Τίποτε άλλο.
Εν κατακλείδι, ο ρατσισμός σαν κοινωνική συμπεριφορά δεν διώκεται, δεν απαγορεύεται και ούτε μπορεί να απαγορευτεί από την νομοθεσία. Θεωρητικά επομένως ο καθένας μας μπορεί να έχει ρατσιστική συμπεριφορά αρκεί να μην την ασκεί στην πράξη. Ηθικά όμως είναι λάθος το να είσαι ρατσιστής. Γιατί; Πολύ απλά βασίζεται στο βασικό σκεπτικό: «Δεν κάνεις στους άλλους ό,τι δεν θες να σου κάνουν αυτοί.» Άρα, αν θέλω εγώ να είμαι ρατσιστής είτε θεωρητικά είτε πρακτικά είτε και τα δυο θα πρέπει αυτόματα να δεχτώ να είναι και όλοι οι άλλοι ρατσιστές προς εμένα.
Ο Αρθρογράφος
