ΤΟ ΠΕΙΡΑΜΑ ΤΟΥ MILGRAM: Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ
ΩΣ ΠΕΙΘΗΝΙΟ ΤΗΣ ΕΞΟΥΣΙΑΣ
Γράφει η Κόρδα Ζωή-Μαρία
Αφουγκραζόμενος κανείς τις γεωπολιτικές εξελίξεις και τη σύγκρουση μεταξύ Ουκρανίας-Ρωσίας εύλογα μπορεί να αναρωτηθεί πού μπορεί να φτάσει πια ένας άνθρωπος-ηγέτης τον 21ο αιώνα. Οι ιμπεριαλιστικές στρατηγικές ηγετών, οι ολέθριες καταστροφές, οι παράπλευρες απώλειες,ο άμαχος πληθυσμός και το ζήτημα της ηθικής αξιοπρέπειας του ανθρώπου είναι ορισμένες συνέπειες ενός δυσχερούς πολέμου. Τι συμβαίνει,όμως, στον άνθρωπο, όταν λαμβάνει ένα πόστο εξουσίας ειδικότερα σε εμπόλεμες καταστάσεις και γενικότερα;
Η απάντηση στο ερώτημα αυτό εξηγείται από το γεγονός ότι η υπακοή στην εξουσία και οι εντολές που λαμβάνει ένας άνθρωπος επιδρούν στη ψυχοσύνθεση του. Σχετικές μελέτες για την υπακοή στην εξουσία πραγματοποίησε ο Αμερικανός Ψυχολόγος Stanley Milgram(1933-1984) κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1960. Ο ίδιος ,επηρεασμένος από εγκλήματα πολέμου, όπως το ολοκαύτωμα έξι εκατομμυρίων Εβραίων υπό τις διαταγές του αξιωματούχου των Ναζί Adolf Eichmann, αποφάσισε να ελέγξει την τελική υπακοή του ανθρώπου στις εντολές ενός ‘ανωτέρου’. Τα πειράματα του περιλάμβαναν πειραματικούς συνεργούς να κάνουν φαινομενικά ηλεκτροσόκ σε ένα άλλο άτομο για να διαπιστωθεί αν οι πραγματικοί συμμετέχοντες στο πείραμα θα συμμορφώνονταν. Συνολικά, πραγματοποίησε 18 πειράματα, στα οποία χρησιμοποίησε διαφορετικές παραμέτρους κάθε φορά για να διερευνήσει τους παράγοντες που επηρεάζουν την υπακοή. Στα πειράματα συμμετείχαν άνθρωποι(άνδρες και γυναίκες) από 20-50 ετών από διαφορετικά κοινωνικοοικονομικά επίπεδα και επαγγέλματα από διάφορες χώρες όπως Ιταλία, Γερμανία, Βρετανία κα.
Το πιο γνωστό του πείραμα διεξήχθη στο πανεπιστήμιο του Υale από επιστήμονες με εργαστηριακές στολές. Οι συμμετέχοντες παρακινήθηκαν από μία διαφήμιση συμμετοχής στη μελέτη του φαινομένου της τιμωρίας στην ανθρώπινη μάθηση. Οι ίδιοι τραβούσαν κάποιο λαχνό και αντίστοιχα έπαιρναν είτε τον ρόλο του μαθητή είτε του δασκάλου. Ο μαθητής έπρεπε να μάθει κάποια ζεύγη λέξεων και ο δάσκαλος χορηγούσε το ηλεκτροσόκ στις λανθασμένες απαντήσεις υπό την καθοδήγηση του πειραματιστή. Επιπλέον, οι ίδιοι είχαν μπροστά τους μία γεννήτρια ηλεκτροσόκ τάσης από 15 έως 450 Volt όπου θεωρητικά προκαλούσε σε χαμηλή τάση ήπια ενόχληση έως την υψηλή τάση με επικίνδυνες επιπτώσεις για το θύμα-μαθητή υπό τις εντολές του πειραματιστή.
Τα συμπεράσματα που προέκυψαν θα τα χαρακτήριζε κανείς σοκαριστικά, αν σκεφτεί κανείς που μπορεί να φθάσει ο άνθρωπος υπό συνθήκες πίεσης και υποταγής. Αξίζει να σημειωθεί ότι προτού διενεργηθεί το συγκεκριμένο πείραμα, ζητήθηκε από 110 επιστήμονες της ανθρώπινης συμπεριφοράς μέχρι που θα έφθανε ένας ισορροπημένος άνθρωπος και οι περισσότεροι συμφώνησαν ότι περίπου το 10% θα ξεπερνούσε τα 180 Volt. Tελικά, οι επιστήμονες συνέλεξαν τα παρακάτω στοιχεία:
- Ο λόγος που κάποια άτομα συνέχισαν τη χορήγηση ηλεκτροσόκ ήταν οι αρχικές ήπιες τάσεις ρεύματος και η δυσκολία στο να σταματήσουν μία πορεία δράσης, δηλαδή τη σταδιακή τάση ηλεκτροσόκ.
- Η εγγύτητα θύματος-μαθητή και συμμετέχοντα δασκάλου. Το 65% συνέχισε να χορηγεί ηλεκτροσόκ μέχρι το ακραίο όριο 450 Volt, όταν δεν έβλεπαν ή δεν άκουγαν το θύμα. Δυστυχώς στην περίπτωση που δεν φαινόταν ούτε ακουγόταν καν το θύμα το ποσοστό χορήγησης έφτασε το 100%. Αντίθετα, όταν ο συμμετέχοντας-δάσκαλος είχε βλεμματική ή ακουστική επαφή με το θύμα, η υπακοή έφθινε στο 30%.
- Η εγγύτητα του φορέα εξουσίας. Δηλαδή όταν ο πειραματιστής ήταν απών, η υπακοή έφθανε μέχρι τέλους σε ποσοστό 20,5%. Στη περίπτωση που ο συμμετέχοντας- δάσκαλος μπορούσε να επιλέξει μόνος του, το ποσοστό που έφθανε μέχρι τέλους ήταν 2,5%.
- Τέλος, η προσλαμβανόμενη νομιμότητα του φορέα εξουσίας, η οποία επιτρέπει στα άτομα να αποποιηθούν τις προσωπικές πράξεις τους. Μάλιστα μελέτες έδειξαν ότι τα εμβλήματα εξουσίας προξενούν την υπακοή χωρίς αντίρρηση.
Παρά ταύτα, κάποια ζητήματα δεοντολογίας και επιστημονικών μεθόδων που προέκυψαν στα συγκεκριμένα πειράματα, το σημαντικότερο στοιχείο ήταν ότι αυτά βασίζονταν σε μία καλοστημένη απάτη, στην οποία ο μαθητής-θύμα ήταν στην πραγματικότητα ένας συνεργός του πειράματος, οποίος δεν λάμβανε το ηλεκτροσόκ. Έτσι, λοιπόν, η έρευνα του Milgram καταλήγει στη μεγαλύτερη αποτυχία του ανθρώπου της υπακοής στην εξουσία. Με λίγα λόγια, ο άνθρωπος έχει την τάση να υπακούει σε διαταγές χωρίς να τις σκεφτεί με συνέπειες στους υπόλοιπους ανθρώπους γύρω του. Γι’ αυτούς τους λόγους είναι σημαντικό ο χαρακτήρας του ανθρώπου να διέπεται από ανάληψη ευθύνης, συνειδητοποίηση των πράξεων του, λογική σκέψη και ολική ενσυναίσθηση ως προς τον συνάνθρωπο. Όπως έλεγε κι ο ίδιος ο Milgram, «H εξαφάνιση της αίσθησης ευθύνης είναι η πιο απροσδόκητη συνέπεια της υποταγής στην εξουσία».
Πηγές:
- Hogg, M.A. & Vaughan, G.M. (2010) Κοινωνική Ψυχολογία. Αθήνα: Gutenberg.
- Stanley Milgram. Ανακτήθηκε στις 27/02/2022 από http://Stanley Milgram – Αναζήτηση Google
Ο Αρθρογράφος
